Διαφυλικές σχέσεις

ιαφυλικέ σχέσει
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΕΙΑΣ, ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΝ
ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΝ
Πληροφορίε: τηλ. 2131311520-23 και 2131311525-27, email: sxog@gsae.edu.gr  fax: 2131311524
ιαφυλικέ σχέσει
ΥΠΟΡΓΥ ΕΟΙΓΑΙ
ΥΠΟΡΓΥ ΕΟΙΓΑΙ

Διαφυλικές σχέσεις
ΣΧΟΛΕΣ ΓΟΝΕΩΝ

Ζεργιώτης Ν. Ανδρέας
Μ.Sc., Ph.D., Διδάκτωρ Σχολικής Ψυχολογίας
Πανεπιστημίου Αθηνών, Σχολικός Σύμβουλος Π.Ε.
ΕΠιΣτηΜοΝικη ΕΠιΜΕλΕιΑ
Γεώργας Δημήτριος
ομότιμος καθηγητής Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών
Γιώτσα Άρτεμις
Επίκουρη καθηγήτρια κοινωνικής Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο ιωαννίνων
YΠΕΥΘΥΝη ΣΥΝτοΝιΣΜοΥ ΠΑρΑΓωΓηΣ
Γεωργίου Ανδρονίκη – Υπεύθυνη Έργου
ΦιλολοΓικη ΕΠιΜΕλΕιΑ
Θεοδοσοπούλου Μαρία, Μ.Sc., Ph.D., Μέλος ομάδας Έργου
κωτσάκης Βασίλειος, Μ.Sc., Αναπληρωτής Υπεύθυνος Έργου
Νταλάκα Ελένη, Μ.Sc., Μέλος ομάδας Έργου
ΑΘηΝΑ 2011
ISBN: 978-960-7335-51-7
Διαφυλικές σχέσεις
ΣΧΟΛΕΣ ΓΟΝΕΩΝ

7
Περιεχόµενα
Πρόλογος ………………………………………………………………………………………….9
κΕΦΑλΑιο 1
κοινωνία και διαφυλικές σχέσεις
1.1 Εισαγωγή ……………………………………………………………………………………..11
1.2 Σύντοµη ιστορική αναδροµή των διαφυλικών σχέσεων …………………….. 13
1.3 Οι οικολογικές, κοινωνικές – οικονοµικές και πολιτιστικές επιδράσεις
στην ανάπτυξη των διαφυλικών σχέσεις ………………………………………… 19
1.4 Τα κοινωνικά στερεότυπα για τα δύο φύλα ……………………………………… 26
1.5 Σύγχρονη κοινωνική διάσταση της ισότητας των φύλων στην Ελλάδα … 28
1.6 Σύχρονη Ευρωπαϊκή διάσταση της ισότητας των φύλων …………………… 29
κΕΦΑλΑιο 2
η διαμόρφωση του φύλου στον άνθρωπο
2.1. Ο γενετικός προσδιορισµός του φύλου ………………………………………….. 31
2.2. Διαµόρφωση της ταυτότητας φύλου ……………………………………………… 32
2.3. Άνδρας – γυναίκα. Τόσο ίδιοι αλλά και τόσο διαφορετικοί………………..49
2.4. Ατοµικές διαφορές και φύλο ………………………………………………………..56
κΕΦΑλΑιο 3
οικογένεια και διαφυλικές σχέσεις
3.1. Γάµος – Οικογένεια και διαφυλικές σχέσεις …………………………………….. 60
3.2. Ο πατέρας και η µητέρα στην οικογένεια ………………………………………. 63
3.2.1. Το ζευγάρι πριν τον τοκετό ……………………………………………………64
3.2.2. Η µητέρα πριν τον τοκετό……………………………………………………..64
3.2.3. Ο πατέρας πριν τον τοκετό …………………………………………………..65
3.2.4. Ο πατέρας και η µητέρα µετά τη γέννηση ………………………………. 66
3.3 Η αγωγή των διαφυλικών σχέσεων στην οικογένεια ………………………… 67
κΕΦΑλΑιο 4
Σχολείο και διαφυλικές σχέσεις
4.1. Η ανάπτυξη των διαφυλικών σχέσεων στο σχολείο ………………………….. 74
4.2. Η αγωγή των διαφυλικών σχέσεων στο σχολείο………………………………76

8
κΕΦΑλΑιο 5
Προβλήματα στις διαφυλικές σχέσεις
5.1. Ενδοοικογενειακή Βία …………………………………………………………………..83
5.1.1. Βία στο ζευγάρι …………………………………………………………………….84
5.2. Διαζύγιο – Διάλυση της συζυγικής σχέσης ……………………………………… 86
5.3. Σεξουαλική παρενόχληση …………………………………………………………….89
Βιβλιογραφία …………………………………………………………………………………..92
Παράρτημα
1. Νόµος για την Ενδοοικογενειακή Βία (3500/2006) ……………………………. 96
2. Νόµος για την εφαρµογή ίσων ευκαιριών και µεταχείρισης
σε άνδρες και γυναίκες (3896/2010) ………………………………………………105

9
Πρόλογος
To βιβλίο αυτό γράφτηκε για να ενηµερώσει τους Έλληνες γονείς γύρω
από το πολύπλοκο ζήτηµα των διαφυλικών σχέσεων, µε τη φιλοδοξία να
συµβάλλει στην αποτελεσµατικότερη λειτουργία των Σχολών Γονέων. Οι
Σχολές Γονέων είναι ένας σύγχρονος θεσµός, που προσφέρει πολύτιη και
ουσιαστική στήριξη στην οικογένεια, βοηθώντας στη βελτίωση των σχέσε-
ων µεταξύ των µελών της και συµβάλλοντας γενικότερα στην καλύτερη
λειτουργία της. Εδώ και δεκαπέντε χρόνια ο θεσµός αυτός υλοποιείται
από το Υπουργείο Παιδείας, τη Γενική Γραµµατεία Διά Βίου Μάθησης και
το ΙΔΕΚΕ. Η θεµατολογία των Σχολών Γονέων εµπλουτίζεται διαρκώς και
εξειδικεύεται σε ολοένα περισσότερα θέµατα, τα οποία απασχολούν τους
γονείς στην εποχή µας.
Σήµερα, ύστερα από τις επιστηµονικές αναζητήσεις και τις παρεµβάσεις
των επιστηµονικών συνεργατών του Προγράµµατος, αλλά κυρίως χάρη στις
συνεχείς και άοκνες προσπάθειες της Οµάδας Έργου, η θεµατολογία του
Προγράµµατος των Σχολών Γονέων εµπλουτίζεται, καλύπτοντας όλο το φά-
σµα της ανάπτυξης του παιδιού καθώς και τα θέµατα των διαπροσωπικών
σχέσεων µέσα στην οικογένεια και στο σχολείο. Μία από τις επτά διαφορε-
τικές θεµατικές ενότητες που αναπτύσσονται στο πλαίσιο αυτό, είναι και οι
Διαφυλικές Σχέσεις. Το θέµα των διαφυλικών σχέσεων, σε όλη τη διάρκεια
της ανάπτυξης του παιδιού και των αλλαγών που αυτή επιφέρει στο σύστηµα
της οικογένειας και του σχολείου, φιλοδοξεί να σηµατοδοτήσει και να περι-
γράψει το βιβλίο αυτό, το οποίο κρατάτε σήµερα στα χέρια σας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Κοινωνία και διαφυλικές
σχέσεις
Σκοπός αυτού του κεφαλαίου είναι να παρουσιάσει γενικά το ζήτηµα των
διαφυλικών σχέσεων, µέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι.
Γίνεται µια αναδροµή στην ιστορία των διαφυλικών σχέσεων, αναλύονται
οι κοινωνικές-οικονοµικές και πολιτιστικές επιδράσεις στην ανάπτυξη των δι-
αφυλικών σχέσεων και παρουσιάζονται τα κοινωνικά στερεότυπα για τα δύο
φύλα.
Επίσης, περιγράφονται εν συντοµία η ελληνική αλλά και η ευρωπαϊκή διά-
σταση της ισότητας των δύο φύλων.
Στο τέλος, ο/η αναγνώστης/στρια θα µπορεί να γνωρίζει και να προσδι-
ορίζει το πλαίσιο των διαφυλικών σχέσεων, τόσο στον ιστορικό όσο και στον
παρόντα χρόνο.
1.1 Εισαγωγή
Το φύλο στον άνθρωπο είναι οι δύο όψεις του ίδιου νοµίσµατος. Σαν τον Ιανό,
τον αρχαίο θεό των Ρωµαίων, που έχει δύο πρόσωπα ταυτόχρονα. Όλοι οι άν-
θρωποι έχουµε στον χαρακτήρα και στη συµπεριφορά µας στοιχεία που θεω-
ρούνται «αρσενικά» και στοιχεία που θεωρούνται «θηλυκά». Το φύλο, εποµέ-
νως, δεν είναι παρά η διαφορετική έκφραση και εκδοχή της ίδιας ουσίας, της
ανθρώπινης. Στη χριστιανική θρησκεία, σύµφωνα µε τον κοσµογονικό µύθο
της γένεσης των πρωτοπλάστων που υπάρχει µε µικρές διαφοροποιήσεις σε
όλες τις θρησκείες του κόσµου, οι πρωτόπλαστοι µοιράστηκαν την ίδια σάρ-
κα, γεγονός που αφορά στην οντολογική ισότητα µεταξύ των δύο φύλων.
11
1
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1 Κοινωνία και διαφυλικές 1 Κοινωνία και διαφυλικές 1111
11111
1111

Η σεξουαλικότητα και η εκδήλωσή της, αφορά στα τρία επίπεδα της αν-
θρώπινης λειτουργίας: στο βιολογικό, στο ψυχολογικό και στο κοινωνικό
επίπεδο. Το ανθρώπινο είδος είναι το µόνο µεταξύ των ανώτερων θηλαστι-
κών του ζωικού βασιλείου, στο οποίο το φύλο και τα χαρακτηριστικά του δεν
καθορίζονται µε αποκλειστικά βιολογικούς όρους. Η ψυχολογική ανάπτυξη
της ταυτότητας του φύλου στον άνθρωπο δεν συνδέεται αποκλειστικά µε το
βιολογικό του φύλο. Στον άνθρωπο, δηλαδή, ενώ το βιολογικό και ανατοµικό
φύλο είναι γενετικά καθορισµένο, το κοινωνικό φύλο είναι µία έννοια πολιτι-
σµικά και κοινωνικά κατασκευασµένη (Βέικου, 2009). Το κοινωνικό φύλο είναι
η έκφραση και η εξωτερίκευση του ψυχολογικού φύλου, σε επίπεδο κυρίως
συµπεριφορών και ανάληψης ρόλων που σχετίζονται µε αυτό. Το φύλο, δηλα-
δή, ως έννοια αναφέρεται ταυτόχρονα στις βιολογικές, στις ψυχολογικές και
στις κοινωνικές διαφορές που παρατηρούνται µεταξύ ανδρών και γυναικών.
Με τον όρο βιολογικό φύλο (sex) εννοούµε τη διάκριση µεταξύ αρσενικού
και θηλυκού, ενώ µε τον όρο κοινωνικό φύλο (gender) εννοούµε αυτό που
θεωρείται ως ανδρικό και γυναικείο σε κάθε κοινωνία.
Ο όρος κοινωνικό φύλο είναι ασφαλώς ευρύτερος, τόσο σηµασιολογικά
όσο και από άποψη περιεχοµένου, σε σχέση µε τον όρο βιολογικό φύλο. Το
κοινωνικό φύλο µπορεί να αναφέρεται σε πολλά επιµέρους χαρακτηριστικά,
συµπεριφορές και λειτουργίες που σχετίζονται µε το φύλο στον άνθρωπο.
Το περιεχόµενο του όρου κοινωνικό φύλο είναι άµεσα εξαρτηµένο από τις
τρέχουσες κοινωνικές συµβάσεις και συγκυρίες. Είναι, δηλαδή, πολιτισµικά
εξαρτώµενο. Για παράδειγµα, το κοινωνικό φύλο καθορίζεται από το τι είναι ή
τι αναγνωρίζεται ως ανδρικό και ως γυναικείο σε κάθε κοινωνία, αλλά ακόµα
και στην ίδια κοινωνία σε διαφορετικές ιστορικές εποχές. Αυτό, δηλαδή, που
σε µια εποχή ή σε µια κοινωνία µπορεί να θεωρείται ανδρικό, σε µια άλλη επο-
χή ή σε µια άλλη κοινωνία µπορεί να θεωρείται γυναικείο και αντίστροφα. Για
παράδειγµα, ενώ στην εποχή µας η φούστα θεωρείται αυστηρά γυναικείος
τρόπος ντυσίµατος, στη Σκωτία η παραδοσιακή επίσηµη εορταστική ανδρική
ενδυµασία περιλαµβάνει το κιλτ, δηλαδή µία καρώ φούστα. Η παραδοσιακή,
επίσης, ανδρική ελληνική φορεσιά είναι αυτή του τσολιά µε τη φουστανέλα, η
οποία ωστόσο σήµερα έχει µόνο φολκλορικό χαρακτήρα.
Στο σηµείο αυτό είναι σηµαντικό να αναφέρουµε ότι ακόµα και η ίδια η
έκφραση και η εκδήλωση της ερωτικής επιθυµίας στον άνθρωπο δεν καθο-
ρίζεται αποκλειστικά από τις ορµόνες, όπως συµβαίνει στα ζώα, αλλά κυρίως
από την προδιάθεση του εγκεφάλου µας. Η ερωτική όµως αυτή προδιάθε-
ση και επιθυµία, διαµορφώνεται και επηρεάζεται από ένα πληθος κοινωνικά
εξαρτώµενους παράγοντες και ερεθίσµατα (Kalat, 1995). Η ανθρώπινη σε-
12

13
ξουαλικότητα, εποµένως, δεν είναι απλά η έκφραση µιας βιολογικής ορµής
µε προδιαγεγραµµένη πορεία, εξέλιξη και χρόνο εκδήλωσης. Η πρόκληση
της ερωτικής επιθυµίας στον άνθρωπο είναι περισσότερο πολιτισµικό παρά
βιολογικό φαινόµενο.
Στην εποχή µας, η παγκοσµιοποίηση, η εξέλιξη των µεταφορικών µέσων
και ο τουρισµός, που διευκολύνουν τις µαζικές µετακινήσεις πληθυσµών από
τόπο σε τόπο αλλά και από χώρα σε χώρα ακόµα και από τη µια ήπειρο σε µία
άλλη, όπως επίσης ο κινηµατογράφος, τα Μ.Μ.Ε., η τηλεόραση, το διαδίκτυο
και γενικότερα η εκτεταµένη χρήση των νέων τεχνολογιών στην επικοινωνία
και στις µετακινήσεις, φέρνουν τους λαούς σε µία χωρίς προηγούµενο επαφή
µεταξύ τους και τείνουν πλέον να εξαλείψουν τις πολιτισµικές διαφορές ανά-
µεσα στις σύγχρονες κοινωνίες, δηµιουργώντας έναν οµοιόµορφο, οµογενο-
ποιηµένο παγκόσµιο σύγχρονο πολιτισµό, όπου θα κυριαρχούν, µεταξύ των
άλλων, και τα κοινά πρότυπα για τον ανδρισµό και τη θηλυκότητα.
1.2 Σύντομη ιστορική αναδρομή των διαφυλικών σχέσεων
Αν προσπαθήσει κανείς να παρακολουθήσει το φαινόµενο των σχέσεων µε-
ταξύ των δύο φύλων στην ιστορική του εξέλιξη και διαδροµή, θα ανακαλύψει
πολλές διακυµάνσεις και διαφοροποιήσεις, οι οποίες έγιναν µέσα στα χρόνια.
Η σχέση µεταξύ άνδρα και γυναίκας, η οποία όπως κάθε ανθρώπινη σχέση
είναι σχέση εξουσίας, διαφοροποιείται σηµαντικά στο πέρασµα των αιώνων
της ύπαρξης του ανθρώπινου γένους. Η σχέση αυτή καθορίζεται από πάρα
πολλούς κοινωνικούς και πολιτισµικούς παράγοντες, οι οποίοι είναι διαφορετι-
κοί για κάθε ιστορική εποχή. Για παράδειγµα, οι πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες
ήταν µητριαρχικές. Όπως φαίνεται, αυτό που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη δια-
µόρφωση της σχέσης µεταξύ ανδρών και γυναικών και στην ισχυροποίηση της
θέσης της γυναίκας, ήταν η ελλιπής επίγνωση των ανθρώπων για τη βιολογική
συνεισφορά των δύο φύλων στη διαδικασία της αναπαραγωγής του είδους.
Στα προϊστορικά δηλαδή χρόνια, οι άνθρωποι δεν είχαν ακόµα συνειδη-
τοποιήσει το ρόλο του άνδρα στη διαδικασία της σύλληψης, ούτε είχαν ταυ-
τοποιήσει τη σηµασία του αρσενικού στην αναπαραγωγική διαδικασία του αν-
θρώπινου γένους. Στην εποχή εκείνη, οι άνθρωποι πίστευαν ότι η γυναίκα από
µόνη της είναι αυτή που είχε το προνόµιο να αναπαράγει το ανθρώπινο είδος.
Για το λόγο αυτό, το γυναικείο φύλο είχε κεντρική θέση στις πρώτες ανθρώ-
πινες κοινωνίες αλλά και τον απόλυτο σεβασµό όλων των ανδρών. Η θέση
της γυναίκας στην κοινωνική οργάνωση και στο σύστηµα διακυβέρνησης των
πρώτων ανθρώπινων κοινωνιών ήταν εποµένως πολύ κεντρική, µε σηµαντική
εξουσία και ισχυρή επίδραση στην οργάνωση της κοινωνικής ζωής συνολικά.

14
Οι γυναικείες θεότητες είχαν για χιλιετίες ξεχωριστή θέση στις διάφορες θρη-
σκείες όλων των ανθρώπινων κοινωνιών της εποχής και λατρεύονταν σε όλα
τα µήκη και πλάτη του κόσµου, όπου υπήρχε ανθρώπινος πολιτισµός. Η θεά
της γονιµότητας είχε την τιµητική της σε όλους τους προϊστορικούς ανθρώ-
πινους πολιτισµούς. Τα κοινά χαρακτηριστικά της, σε όλες τις αναπαραστά-
σεις και τα ειδώλια που έχουν βρεθεί σήµερα, είναι οι υπερβολικά τονισµένοι
γλουτοί, ένα σηµείο που σχετίζεται άµεσα µε τη µητρότητα. Αντίθετα, στην
εποχή µας, στην οποία ο κοινωνικός ρόλος της γυναίκας είναι πολυδιάστατος
και δε συνδέεται πλέον µονοσήµαντα µε τη µητρότητα, έχει αλλάξει και το
πρότυπο της γυναικείας οµορφιάς και οι τονισµένοι γλουτοί θεωρούνται µάλ-
λον αδύνατο σηµείο στην εξωτερική εµφάνιση µιας γυναίκας.
Από το 7.000 π.Χ. µέχρι και το 2.500 περίπου π.Χ., για ορισµένες περιοχές
της Δυτικής Ευρώπης, επικράτησε η λεγόµενη «µητριαρχία». Η «µητριαρχία»,
αν και ως σύστηµα κοινωνικής οργάνωσης επικράτησε τόσες χιλιάδες χρό-
νια πριν, ως όρος εισήχθη στο γλωσσικό µας σύστηµα µόλις τον 19ο αιώνα,
κυρίως ως το αντίθετο στον όρο «πατριαρχία». Ο όρος, λοιπόν, «µητριαρχία»
έχει τριπλό περιεχόµενο: κοινωνιολογικό, πολιτικό και θρησκευτικό. Με τον
όρο αυτό δηλώνεται όχι µόνο η µορφή διακυβέρνησης κάθε κοινωνίας, αλλά
ταυτόχρονα και το σύστηµα ιεραρχικής οργάνωσης της κοινωνίας αυτής κα-
θώς και ένα µοντέλο πεποιθήσεων θρησκευτικού περιεχοµένου. Η µητρική
συγγένεια ήταν η µόνη συγγένεια που αναγνωριζόταν για πολλές χιλιετίες
στις ανθρώπινες κοινωνίες και η γυναίκα-µητέρα αποτελούσε τον αρχηγό του
γένους. Η θρησκευτική διάσταση του όρου προσδιορίζεται, όπως ήδη ανα-
φέραµε, από την εκτεταµένη λατρεία των πολλών γυναικείων θεοτήτων και
κυρίως αυτών της µητρότητας και της γονιµότητας. Η πιο πρόσφατη ιστορικά
«µητριαρχική» κοινωνία θα µπορούσε να θεωρηθεί ότι ήταν η Μινωική. Στη
θρησκεία των Μινωιτών επικρατούσε η λατρεία της Μεγάλης Θεάς. Σε ό,τι
αφορά τώρα στην εποχή µας, φαίνεται να επιβιώνουν µικρά µόνο ψήγµατα
αυτής της αντίληψης. Στις εβραϊκές κοινωνίες, ο προσδιορισµός του γένους
για κάθε παιδί καθορίζεται αποκλειστικά και µόνο από τη µητέρα. Δηλαδή,
κάποιος θεωρείται επίσηµα Εβραίος, µόνο αν η µητέρα του είναι Εβραία, ανε-
ξαρτήτως της καταγωγής του πατέρα.
Με τη συνειδητοποίηση, όµως, του ρόλου του άνδρα στην αναπαραγωγή
του ανθρώπινου γένους, οι µητριαρχικές κοινωνίες αλλάζουν προσανατολι-
σµό και µετατρέπονται σε πατριαρχικές. Η εξουσία, δηλαδή, αλλάζει φύλο
και γίνεται γένους αρσενικού. Η φυσική, η µυϊκή και η σωµατική υπεροχή του
άνδρα µεταφράζονται τώρα σε κοινωνική δύναµη. Κάθε πατέρας, αφού τώρα
πια «γνωρίζει» τους φυσικούς του απογόνους, επιθυµεί µετά τον θάνατο του

15
να εξασφαλίσει τη µεταβίβαση της περιουσίας του αποκλειστικά στα παιδιά
του. Στην οµηρική εποχή, όπως φαίνεται από τις πηγές, αν και ήταν καθιερω-
µένο ο άνδρας να διατηρεί επίσηµα ερωτικές σχέσεις και µε άλλες γυναίκες,
τα παιδιά που αποκτούσε µαζί τους δεν είχαν κανένα δικαίωµα και καµία νό-
µιµη µοίρα στην πατρική περιουσία. Μόνο τα παιδιά εκείνα που ήταν καρπός
της σχέσης του µε τη νόµιµη σύζυγό του είχαν δικαιώµατα στην πατρική περι-
ουσία. Μάλιστα, για να αποφεύγεται ο κατακερµατισµός της πατρικής περιου-
σίας, οι άνδρες εκείνης της εποχής φρόντιζαν να αποκτήσουν µε τη νόµιµη
σύζυγό τους µόνο έναν διάδοχο-κληρονόµο. Μόνο σε πιθανή περίπτωση θα-
νάτου αυτού του διαδόχου θα µπορούσε να πάρει τη θέση του ένας από τους
υπόλοιπους νόθους γιους.
Ανεξάρτητα, όµως, από τον αριθµό των γυναικών ερωτικών συντρόφων
στη ζωή ενός άνδρα, οι άνδρες στην οµηρική εποχή αγαπούσαν και τιµούσαν
όλες ανεξαιρέτως τις γυναίκες τους, τις υπερασπίζονταν µε πάθος και ήταν
ανά πάσα στιγµή έτοιµοι ακόµα και να πολεµήσουν για να υπερασπίσουν την
τιµή και την αξιοπρέπειά τους, όπως παραδέχεται ο Αχιλέας στην Ιλιάδα. Άλ-
λωστε ο Τρωικός πόλεµος έγινε για την αποκατάσταση της τιµής ενός ισχυ-
ρού άνδρα-βασιλιά της εποχής, που ατιµάστηκε µε την απαγωγή της νόµιµης
συζύγου του από έναν άλλο ξένο άνδρα. Όσον αφορά στον τρόπο ζωής των
γυναικών και τις ασχολίες τους, φαίνεται ότι αυτές ήταν κλεισµένες στο σπίτι,
ασχολούνταν κυρίως µε το µεγάλωµα των παιδιών και τις δουλειές του σπιτιού
και περίµεναν τον άντρα τους να γυρίσει, σύµφωνα µε το πρότυπο της Πηνε-
λόπης. Ωστόσο, είχαν ισχυρή άποψη για όλα τα θέµατα της οικογένειας, την
οποία µάλιστα δεν δίσταζαν να την εκφράζουν και να την υπερασπίζονται.
Υπάρχουν πολλά τέτοια γυναικεία και ανδρικά πρότυπα σε µεταγενέστερες
ιστορικές εποχές, όταν οι κοινωνίες ήταν πια «πατριαρχικές». Θα µπορούσα-
µε, ίσως, να ασχοληθούµε και να αναδείξουµε τις διαφυλικές σχέσεις και τις
διαφορές µεταξύ των δύο φύλων στο πέρασµα των αιώνων της ανθρώπινης
ιστορίας: να µιλήσουµε για τη γυναίκα της οµηρικής εποχής, τη γυναίκα της
αρχαίας εποχής, τη γυναίκα των χριστιανικών χρόνων, τη γυναίκα του κορα-
νίου, τη γυναίκα του µεσαίωνα κ.λπ. Θα κάνουµε, όµως, ένα µεγάλο ιστορικό
άλµα, προσπερνώντας πολλά από αυτά τα παραδείγµατα γυναικείων προτύ-
πων και σχέσεων µεταξύ των δύο φύλων, τα οποία επικράτησαν σε διάφορες
ιστορικές εποχές, για να φτάσουµε σε µία εποχή που σηµάδεψε µε ιδιαίτερα
αρνητικό τρόπο τις διαφυλικές σχέσεις και υποβάθµισε την αξία των γυναι-
κών. Στην εποχή αυτή ανακυκλώθηκαν όλες οι δοξασίες και οι θρησκευτικές
µισαλλοδοξίες του µεσαίωνα για τη σχέση της γυναίκας µε τον σατανά και
µετουσιώθηκαν σε µια πουριτανική αντίληψη περί ηθικής και σε µια υποκρι-

16
τική αγωνία για τη διαφύλαξη της γυναικείας «αγνότητας». Αναφερόµαστε,
βέβαια, στη βικτωριανή εποχή.
Η ιστορική αυτή περίοδος ήταν ίσως η χειρότερη στην ιστορία του ανθρώ-
πινου γένους για τις γυναίκες του λεγόµενου σήµερα δυτικού κόσµου. Για το
λόγο αυτό προκάλεσε στη συνέχεια, σε συνδυασµό και µε άλλες κοινωνικο-
πολιτικές εξελίξεις, το έντονο ξέσπασµα των γυναικών ενάντια σε αυτή την
υποτίµησή τους. Η βικτωριανή εποχή πήρε το όνοµά της από τη βασίλισσα
του Ηνωµένου Βασιλείου της Αγγλίας Αλεξανδρίνα Βικτωρία, την τελευταία
εκπρόσωπο του βασιλικού οίκου του Αννόβερου στον γερµανικό θρόνο, τη
«γιαγιά της Ευρώπης», όπως την αποκαλούσαν. Αυτή η µονάρχης ήταν µια
πεισµατάρα, αγέλαστη, σκυθρωπή και κυρίως σεµνότυφη γυναίκα γερµανι-
κής καταγωγής, η οποία ήταν η µακροβιότερη µονάρχης της Ευρώπης, αφού
βασίλεψε για εξήντα τρία ολόκληρα χρόνια. Στην εποχή της, λοιπόν, η οποία
σηµαδεύτηκε από την ισχυρή παρουσία της Βικτωρίας, αφού αυτή κατάφε-
ρε µεταξύ άλλων στη διάρκεια της βασιλείας της να διπλασιάσει τη συνολική
έκταση του Ηνωµένου Βασιλείου, επικράτησε µια σεµνότυφη και σαφώς υπο-
κριτική ηθική καταπίεσης των ερωτικών ορµών και της ερωτικής επιθυµίας.
Η γυναικεία αξιοπρέπεια την περίοδο αυτή καταρρακώθηκε και οι γυναίκες
έγιναν πραγµατικά υποχείρια στα χέρια των ανδρών, είτε του πατέρα είτε στη
συνέχεια του συζύγου τους. Σε όλα τα επίπεδα της καθηµερινότητας, τόσο
στο σπίτι όσο και στη δουλειά, η ζωή των γυναικών έγινε εξαιρετικά δύσκολη
και αποτέλεσε αντικείµενο εκµετάλλευσης γενικότερα από τους άνδρες.
Στην Ευρώπη, εποµένως, για όλο το µεσαίωνα και µέχρι και το 1900, οι γυ-
ναίκες ήταν σε πολύ µειονεκτική θέση µέσα στην κοινωνία. Σε όλες τις εποχές
µπορεί να ανακαλύπτουµε υποτιµητικά σχόλια για τις γυναίκες, σε κείµενα που
έχουν φυσικά γραφτεί από άνδρες. Ακόµα και στην αρχαία Ελλάδα υπήρξαν
τέτοια κείµενα. Ωστόσο, από την εποχή του Πλάτωνα, ο οποίος πρώτος υποστή-
ριξε ότι η άδικη συµπεριφορά και µεταχείριση των γυναικών ανατρέπει οποια-
δήποτε προσπάθεια για µια ευνοµούµενη και δίκαιη πολιτεία, η Ευρώπη έφτασε
στην εποχή του µισογυνισµού του Arthur Schopenhauer, του Friedrich Wilhelm
Nietzsche και του Otto Weininger. Ο Schopenhauer στη µελέτη του «Περί γυ-
ναικών», διατύπωσε την άποψη ότι οι γυναίκες είναι ένα υπανάπτυκτο είδος,
που από τη φύση τους είναι προορισµένες να υπακούν. Ο Nietzsche, στο βιβλίο
του «Πέρα από το καλό και το κακό», εξέφρασε την άποψη ότι οι γυναίκες είναι
κάτι λιγότερο από ρηχά πλάσµατα. Ακόµα, συνιστούσε σε κάθε άνδρα, όταν
πάει να βρει γυναίκες, να µην ξεχάσει να πάρει µαζί και το µαστίγιό του.
Ο µέγιστος, όµως, θεωρητικός της γυναικείας µειονεξίας και κατωτερό-
τητας ήταν ο Αυστριακός στοχαστής Otto Weininger (1880-1903), ο οποίος

17
έζησε στη Βιέννη την εποχή του Sigmund Freud. Με τα φιλοσοφικά του έργα
«Έρως και ψυχή» και «Φύλο και χαρακτήρας», διατύπωσε µεταξύ άλλων την
άποψη ότι οι γυναίκες δεν έχουν ψυχή. Με τον τρόπο αυτό κατάφερε να τα-
ράξει τους κύκλους της Βιέννης µε τις απόψεις του. Πολύ συνοπτικά, ο Wein-
inger ισχυρίστηκε ότι όλοι οι άνθρωποι εµπεριέχουν µέσα τους το αρσενικό
και το θηλυκό στοιχείο. Το πρώτο στοιχείο είναι δηµιουργικό, δραστήριο, πα-
ραγωγικό, ηθικό, συνειδητό και λογικό, ενώ το άλλο στοιχείο είναι παθητικό,
αντιπαραγωγικό, ανήθικο, ασυνείδητο και χωρίς λογική. Στους άνδρες υπε-
ρισχύει το πρώτο, ενώ στις γυναίκες επικρατεί το δεύτερο. Έτσι, η γυναίκα
καθορίζεται απολύτως από τη σεξουαλική της λειτουργία και γίνεται ή πόρνη
ή µητέρα. Αντίθετα, σκοπός του άνδρα είναι να ακονίσει τον νου του για να
φτάσει στο υψηλό επίπεδο της µεγαλοφυΐας. Καθήκον, επίσης, του άνδρα,
είναι, σύµφωνα πάντα µε τον αυστριακό στοχαστή, να ξεπεράσει τη σεξουαλι-
κή του ορµή και να κατακτήσει τον «έρωτα» για τον Θεό. Η γυναίκα, αντίθετα,
είναι ένα πρόσωπο χωρίς ουσιαστική θρησκεία και θρησκευτικότητα, χωρίς
ατοµικότητα και χωρίς ηθική αλλά και αίσθηση του καλού και του κακού.
Μετά από τη σκοτεινή αυτή εποχή του µισογυνισµού στην Ευρώπη, άρχισε
σιγά σιγά να αναπτύσσεται το φεµινιστικό κίνηµα των γυναικών, ως αντίδραση
σε όλο αυτό το κλίµα, κυρίως στις βιοµηχανικά αναπτυγµένες χώρες. Η βιο-
µηχανική επανάσταση δεν άλλαξε ριζικά µόνο τον τρόπο οικονοµικής οργά-
νωσης των κοινωνιών και τον τρόπο παραγωγής των αγαθών, αλλά έβγαλε τις
γυναίκες έξω από το ελεγχόµενο από τους άνδρες περιβάλλον του σπιτιού.
Οι γυναίκες, µε την είσοδό τους στην αγορά εργασίας, αρχίζουν να συνασπί-
ζονται, να οργανώνονται και να διεκδικούν ίσα δικαιώµατα µε τους άνδρες
αρχικά στην εργασία και αργότερα και στην πολιτική εξουσία. Ως ακραίο
δείγµα χειραφέτησης και ανεξαρτησίας από τους άνδρες, στη συνέχεια, οι
γυναίκες ντύνονται µε παντελόνια και ταυτόχρονα αρχίζουν και να καπνίζουν.
Οι «σουφραζέτες», όπως ονοµάστηκαν, από την απόλυτη ανυπαρξία και την
πλήρη απαξίωση και υποταγή της γυναίκας στον άνδρα, σε µια εποχή όπου
η γυναίκα όχι µόνο δεν είχε πολιτικά δικαιώµατα αλλά ακόµα και στο αστικό
και στο οικογενειακό δίκαιο αντιπροσωπευόταν από τον άνδρα ή τον πατέρα
της, αγωνίστηκαν, διεκδίκησαν και σε µεγάλο βαθµό πέτυχαν, τη χειραφέτησή
τους και την κατοχύρωση σηµαντικών ατοµικών δικαιωµάτων των γυναικών
µέσα στην κοινωνία.
Στις 8 Μαρτίου του 1857, εργάτριες κλωστοϋφαντουργίας στη Νέα Υόρκη
έκαναν την πρώτη απεργία και την πρώτη οργανωµένη διαδήλωση διαµαρτυρί-
ας γυναικών στον κόσµο, ζητώντας καλύτερη αµοιβή και ανθρώπινες συνθή-
κες εργασίας. Αρκετά αργότερα, το 1909, µε πρωτοβουλία του Σοσιαλιστικού

18
Κόµµατος των ΗΠΑ, η οποία υιοθετήθηκε 2 χρόνια αργότερα από τη Σοσιαλι-
στική Διεθνή, γιορτάστηκε η 8η Μαρτίου ως Διεθνής Ηµέρα της Γυναίκας, σε
ανάµνηση της µεγάλης αυτής κινητοποίησης των γυναικών της Νέας Υόρκης.
Μετά την επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης στη Ρωσία, η φεµινίστρια
Αλεξάνδρα Κολοντάι έπεισε το Λένιν να καθιερώσει την 8η Μαρτίου και ως επί-
σηµη αργία. Γρήγορα, όµως, η Διεθνής Ηµέρα της Γυναίκας έχασε το πολιτικό
της υπόβαθρο και σήµερα εορτάζεται κυρίως ως µία έκφραση συµπάθειας
των ανδρών προς τις γυναίκες µε κοινωνική αναγνώριση και προσφορά.
Ο Α΄ παγκόσµιος πόλεµος υπήρξε πάντως, χωρίς καµία αµφιβολία, ο πρώ-
τος µεγάλος σταθµός στην αλλαγή της αντιµετώπισης των γυναικών µέσα στην
κοινωνία. Το µεγάλο και τραυµατικό αυτό γεγονός που συγκλόνισε την Ευρώ-
πη και κλόνισε τα θεµέλιά της, βοήθησε σηµαντικά και στη µετεξέλιξη της
θέσης των γυναικών του 20ου αιώνα µέσα στις κοινωνίες. Η ανδρική εξουσία
στις σχέσεις ανάµεσα στα δύο φύλα κλονίστηκε. Οι γυναίκες, από υποτελείς
και αφανείς υπάρξεις µέσα στην οικογένεια και στο κοινωνικό γίγνεσθαι, ανα-
βαθµίστηκαν και µεταµορφώθηκαν σε ανεξάρτητες και αυτοδιαχειριζόµενες
προσωπικότητες σε σχέση µε τους άνδρες. Σε αυτό φαίνεται ότι συνετέλεσε,
κυρίως, η αναγκαστική αποµάκρυνση των περισσοτέρων ανδρών στα µέτωπα
του πολέµου. Ως αποτέλεσµα αυτής της αποµάκρυνσης των ανδρών µέσα
από τις κοινωνίες, οι γυναίκες, που έµειναν πίσω, ανέλαβαν το µεγαλύτερο
βάρος της ουσιαστικής λειτουργίας των κοινωνιών σε όλα τα επίπεδα.
Ο Β΄ παγκόσµιος πόλεµος, στη συνέχεια, ολοκλήρωσε τη χειραφέτηση των
γυναικών, που είχε ξεκινήσει στον πρώτο πόλεµο. Στο Β΄ παγκόσµιο πολέ-
µο, µάλιστα, οι γυναίκες σε πολλές περιπτώσεις ανέλαβαν µέχρι και ενερ-
γό πολεµική δράση στα εθνικά κινήµατα αντίστασης. Ακόµα, µέσα από τον
Ερυθρό Σταυρό και τον εθελοντισµό, οι γυναίκες νοσοκόµες ισχυροποίησαν
σηµαντικά τη θέση τους και άλλαξαν συνολικά την εικόνα των γυναικών, αφού
αυτές ήταν τώρα οι «δυνατές» που φρόντιζαν και παρηγορούσαν τους «αδύ-
ναµους» πλέον άνδρες. Τη δεκαετία του ’60 αναπτύχθηκε µεταξύ άλλων και
το φεµινιστικό κίνηµα, το οποίο ονοµάστηκε και κίνηµα για την απελευθέρω-
ση των γυναικών από την ανδρική κυριαρχία. Μέσα από το κίνηµα αυτό, οι
γυναίκες διεκδίκησαν την ουσιαστική και θεσµική κατοχύρωση της ισότητας
µεταξύ των δύο φύλων, µε αιτήµατα αιχµής τη νοµοθετική κατοχύρωση των
ίσων δικαιωµάτων των γυναικών στην εργασία και την αµοιβή, καθώς και τα
ίσα δικαιώµατα απέναντι στο νόµο για το οικογενειακό δίκαιο.
Στη σηµερινή εποχή, ανάλογα πάντα µε την κοινωνία, ο αγώνας για την
ισότητα των δύο φύλων φαίνεται να έχει ουσιαστικό αποτέλεσµα. Θα µπορού-
σε να πει κανείς ότι χρειάστηκε, µάλιστα, µια µικρή διόρθωση και µια αναδί-

19
πλωση των γυναικών από την επαναστατική υπερβολή των πρώτων χρόνων του
φεµινιστικού κινήµατος, ώστε να αποκατασταθεί µια πιο φυσιολογική και λει-
τουργική ισορροπία ανάµεσα στις σχέσεις των δύο φύλων. Σε ό,τι αφορά στα
χαρακτηριστικά του φύλου, πολλές φορές στην εποχή µας το φύλο µε τη βιο-
λογική του έννοια δεν συµπίπτει πάντα µε τις επιµέρους επιλογές του ανδρικού
ή γυναικείου κοινωνικού πρότυπου, που συνειδητά επιλέγουν οι άνθρωποι. Οι
επιλογές αυτές µπορεί να αφορούν σε διάφορους τοµείς, όπως για παράδειγ-
µα στην εξωτερική τους εµφάνιση και στον τρόπο ένδυσης, στον τρόπο χτενί-
σµατος κ.λπ. Αρκετοί δηλαδή, κυρίως διάσηµοι τραγουδιστές, καλλιτέχνες, πο-
δοσφαιριστές κ.λπ., που λόγω επαγγέλµατος προβάλλονται µέσω της δηµόσιας
εικόνας τους ως ανδρικά πρότυπα σε ευρύτερους κοινωνικούς πληθυσµούς,
προκαλούν µε τις εµφανίσεις τους φορώντας φούστα (π.χ. Ρουβάς, Σισέ κ.ά.) ή
έχουν µακριά µαλλιά πιασµένα σε κοτσίδα (π.χ. Κότσιρας). Επίσης, πολλές γυ-
ναίκες, είδωλα στον καλλιτεχνικό χώρο, εµφανίζονται στη σκηνή µε πολύ κοντά
µαλλιά (αλά γκαρσόν) ή ακόµα και µε ανδρικό κουστούµι και τιράντες.
1. 3 οι οικολογικές, οι κοινωνικές – οικονομικές και οι πολιτιστικές
επιδράσεις στην ανάπτυξη των διαφυλικών σχέσεων
Η θέση και ο ρόλος του άνδρα και της γυναίκας σε κάθε κοινωνία είναι έν-
νοιες αλληλοεξαρτώµενες, αφού η θέση «…αποτελεί ένα σηµείο όπου συ-
γκλίνουν ορισµένα δικαιώµατα και υποχρεώσεις, τα οποία συνθέτουν την
αναµενόµενη συµπεριφορά του κατόχου της θέσης, δηλαδή το ρόλο του»
(Τσαούσης, 1984). Οι λόγοι που µπορεί να επηρεάσουν και να καθορίσουν
τη θέση και το ρόλο ανδρών και γυναικών σε µια κοινωνία, µπορεί να είναι
πάρα πολλοί. Η συσσώρευση της τροφής, για παράδειγµα, σε µία κοινωνία,
φαίνεται ότι επιδρά µεταξύ άλλων και στη διαφοροποίηση ανάµεσα στους ρό-
λους µεταξύ ανδρών και γυναικών. Ο Van Leeven (1978), βρήκε ότι υπάρχει
µεγαλύτερη διαφοροποίηση στην κατανοµή των ρόλων ανάµεσα σε άνδρες
και γυναίκες στις σύγχρονες αγροτικές κοινωνίες, από ό,τι στις νοµαδικές-
θηρευτικές κοινωνίες, στις οποίες οι άνθρωποι δεν αποθηκεύουν την τροφή
τους αλλά είναι απλά τροφοσυλλέκτες.
Η συµπεριφορά των φύλων καθορίζεται µε ρόλους και θεσµούς ειδικούς
για κάθε φύλο, τους οποίους επιβάλλει στα δύο φύλα η κάθε κοινωνία (Λο-
γοθέτη, 1998). Κάθε κοινωνία διαµορφώνει και εξελίσσει τα ιδιαίτερα χα-
ρακτηριστικά της, ανάµεσα στα οποία περιλαµβάνονται και οι σχέσεις που
αναπτύσσονται µεταξύ των µελών της, µέσα σε ένα συγκεκριµένο οικολογικό
πλαίσιο αναφοράς. Το οικολογικό αυτό πλαίσιο λειτουργεί ως ένα υπερσύ-

20
στηµα αναφοράς, αφού µέσα σ΄ αυτό αναπτύσσονται όλες οι δραστηριότητες
των ανθρώπων και διαµορφώνονται όλες οι κοινωνικές εξελίξεις. Το φυσικό
περιβάλλον ήταν πολύ πιο σηµαντικό για τον άνθρωπο σε παλαιότερες εποχές
και επηρέαζε σε πολύ µεγαλύτερο βαθµό τον τρόπο ζωής και την κοινωνική
οργάνωση στις παλαιότερες κοινωνίες, επειδή η δυνατότητα του ανθρώπου
να επέµβει πάνω σε αυτό και να το διαµορφώσει σύµφωνα µε τις ανάγκες του
ήταν εξαιρετικά περιορισµένη.
Θα µπορούσαµε δηλαδή να πούµε ότι το φυσικό περιβάλλον ως οικολογι-
κό πλαίσιο ήταν ένας ιδιαίτερα µεγάλης σηµασίας εξωτερικός παράγοντας, ο
οποίος έπαιζε σηµαντικό ρόλο και επηρέαζε καθοριστικά την εργασία και την
ανάπτυξη των ιδιαίτερων πολιτιστικών και πολιτισµικών στοιχείων κάθε κοι-
νωνίας. Η µεγάλη προσπάθεια που κατέβαλλαν οι άνθρωποι προκειµένου να
προσαρµόσουν τη ζωή τους στις συνθήκες του περιβάλλοντος καθόριζε σε
σηµαντικό βαθµό τις δραστηριότητες, τις ασχολίες τους και τον τρόπο ζωής
τους. Στις σηµερινές κοινωνίες, η επίδραση αυτή του φυσικού περιβάλλοντος
στις ανθρώπινες δραστηριότητες και στην οργάνωση της κοινωνικής ζωής, αν
και εξακολουθεί οπωσδήποτε να την επηρεάζει, είναι σηµαντικά περιορισµέ-
νη σε σχέση µε το παρελθόν. Οι ανθρώπινες παρεµβάσεις στο περιβάλλον το
έχουν µεταµορφώσει και το έχουν αλλάξει σηµαντικά δηµιουργώντας συνθή-
κες περισσότερο φιλικές προς τον άνθρωπο.
Τα θερµαινόµενα και κλιµατιζόµενα κτίρια, η ηλεκτρική και οι άλλες µορφές
ενέργειας που έχει καταφέρει να ελέγξει και να χρησιµοποιήσει ο άνθρωπος
για τις ανάγκες του, οι γέφυρες, τα λιµάνια, οι οδικοί άξονες, οι σήραγγες, οι
γέφυρες, τα µέσα µεταφοράς (τα επίγεια, τα θαλάσσια και τα εναέρια), τα µέσα
επικοινωνίας και τα δίκτυα είναι µερικά µόνο παραδείγµατα από όσα έχει σή-
µερα καταφέρει να έχει στην υπηρεσία του ο άνθρωπος. Με τη βοήθειά όλων
αυτών των διευκολύνσεων που παρέχει η τεχνολογία, εξουδετερώνονται σε
σηµαντικό βαθµό οι δυσκολίες και τα εµπόδια του κλίµατος και του φυσικού
περιβάλλοντος. Ο άνθρωπος χρησιµοποιεί σήµερα περισσότερο από ποτέ την
τεχνολογία για να διευκολύνει τη ζωή του. Θα µπορούσε κανείς να ισχυριστεί
ότι στην εποχή µας το ανθρωπογενές και όχι το φυσικό περιβάλλον είναι εκεί-
νο που ασκεί πλέον την πιο ισχυρή και καθοριστική επίδραση στην ανάπτυξη
του πολιτισµού κάθε κοινωνίας. Η σχέση, όµως, η οποία αναπτύσσεται µεταξύ
του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος και του πολιτισµού κάθε κοινωνίας, είναι
καθαρά µία σχέση αλληλεπίδρασης και ανατροφοδότησης µεταξύ τους.
Η διαµόρφωση του περιβάλλοντος και η εξουδετέρωση των δυσµενών
κλιµατολογικών επιδράσεων είναι το ορατό αποτέλεσµα της εξέλιξης του τε-
χνολογικού πολιτισµού και των δυνατοτήτων της κάθε κοινωνίας. Σήµερα, πά-

21
ντως, περισσότερη σηµασία έχουν η χωροταξική διαµόρφωση των πόλεων και
τα δηµογραφικά στοιχεία κάθε κοινωνίας, τα οποία αφορούν και επηρεάζουν
άµεσα τις συνθήκες ζωής και τη διαβίωση των ανθρώπων παρά τα στοιχεία του
φυσικού περιβάλλοντος. Ενώ, δηλαδή, η σχέση ανάµεσα στο φυσικό περιβάλ-
λον και τον ανθρώπινο πολιτισµό ήταν παλαιότερα µια σχέση υπαγωγής, όπου
το φυσικό περιβάλλον επηρέαζε µονοσήµαντα τον πολιτισµό των ανθρώπων
που διαβιούσαν µέσα στις εκάστοτε συνθήκες του, η σχέση σήµερα ανάµεσα
στο διαµορφωµένο από τον άνθρωπο περιβάλλον και στον πολιτισµό είναι σε
µεγάλο βαθµό µια αλληλελπιδραστική σχέση αµοιβαιότητας.
Στην Ελλάδα, οι αλλαγές που έχουν συντελεστεί στο οικολογικό περιβάλ-
λον µε την ανάπτυξη των µεγάλων αστικών κέντρων και οι επιπτώσεις τους
στον κοινωνικό τοµέα, από τη δεκαετία του 1960 τουλάχιστον και µετά, προ-
κάλεσαν αντίστοιχα σταδιακή µεταβολή στη δοµή και στις λειτουργίες της οι-
κογένειας, που ήταν στενά συνδεδεµένες µε τις παραδοσιακές οικογενεια-
κές αξίες. Η µεταβολή αυτή των αξιών, µέσα σε ένα περιβάλλον που αλλάζει
µε έντονους ρυθµούς, φαίνεται σε παλαιότερες τουλάχιστον έρευνες να είναι
πιο έντονη στα αστικά κέντρα (Γεώργας, 1995). Οι αξίες όµως αυτές, καθώς
συνδέονται στενά µε το ρόλο του πατέρα και το ρόλο της µητέρας, αλλά και
γενικότερα µε τους ρόλους που τα δύο φύλα αναλαµβάνουν τόσο στο σπίτι
µέσα στην οικογένεια όσο και στον τοµέα της εργασίας, έχουν αλυσιδωτές
επιπτώσεις στη ζωή και των δύο φύλων. Είναι φανερό ότι οι παραδοσιακές
αξίες µεταβάλλονται, γιατί στα νέα αστικά περιβάλλοντα δεν είναι πια λειτουρ-
γικές, όπως αντίστοιχα και η παραδοσιακή µορφή της εκτεταµένης οικογένει-
ας δεν εξυπηρετεί τις οικονοµικές αλλά και τις υπόλοιπες ανάγκες διαβίωσης
των µελών της. Για παράδειγµα, στο παραδοσιακό αγροτικό περιβάλλον του
προηγούµενου αιώνα στην Ελλάδα υπήρχε η πατριαρχική εκτεταµένη οικο-
γένεια. Ολόκληρη η οικογένεια ήταν δεµένη µε το χώρο και η ζωή όλων των
µελών της οικογένειας ήταν άµεσα εξαρτηµένη από την παραγωγή της γης,
που είχαν κληρονοµήσει από τους προγόνους τους.
Στην εκτεταµένη αυτή οικογένεια υπήρχε σαφής ιεράρχηση των ρόλων µε
τον πατέρα στην κορυφή της πυραµίδας. Η κατανοµή των ρόλων στην εργα-
σία γινόταν ανάλογα µε το φύλο. Επειδή, όµως, η καλλιέργεια της γης µε τον
παραδοσιακό τρόπο απαιτούσε πολλά και δυνατά χέρια για να είναι αποδο-
τική, τα αγόρια, κάτω από την καθοδήγηση του πατέρα, συνέβαλαν στη δια-
δικασία της παραγωγής των αγαθών της οικογένειας µε εξωτερική εργασία
κυρίως στα χωράφια. Τα κορίτσια, αντίθετα, µε την καθοδήγηση της µητέρας
αλλά και της γιαγιάς, απασχολούνταν κυρίως µε τις οικιακές εργασίες. Οι οι-
κιακές βέβαια αυτές εργασίες ήταν περισσότερες και πιο δύσκολες τότε. Στο

22
πλαίσο µιας σχεδόν αυτόνοµης και ανεξάρτητης οικιακής οικονοµίας εκτός
από το µαγείρεµα οι εργασίες του σπιτιού περιελάµβαναν ένα πλήθος από
διαφορετικές και πολύ κοπιαστικές εργασίες. Οι κυριότερες από αυτές ήταν
το ζύµωµα και το φούρνισµα του ψωµιού, το πλύσιµο των ρούχων στο χέρι, η
ύφανση των ρούχων, των χαλιών και των κουβερτών του νοικοκυριού, η µετα-
φορά του νερού από την κοντινότερη πηγή αλλά και η φροντίδα του κήπου µε
τα λαχανικά, ακόµα και η περιποίηση των κατοικίδιων ζώων της οικογένειας.
Στην Ελλάδα του προηγούµενου αιώνα, ακόµα και στα µικρά αστικά περι-
βάλλοντα της εποχής µέχρι περίπου και το 1970, η θέση της γυναίκας ήταν
υποταγµένη πλήρως στη θέληση του άνδρα και σε άµεση εξάρτηση από αυ-
τόν. Αυτό αποδεικνύεται από τα έθιµα που κυριαρχούσαν και σχετίζονται µε
τον γάµο, τα οποία δείχνουν την ανάγκη και την αγωνία των κοριτσιών της
εποχής να µαντέψουν το µέλλον τους αλλά και να «αποκατασταθούν» µέσα
από έναν γάµο. Τέτοια χαρακτηριστικά παραδείγµατα εθίµων περιγράφει πα-
ραστατικά ο Διαµαντής Αξιώτης, που ανήκει στην οµάδα των µεταπολεµικών
λογοτεχνών της Καβάλας, στο διήγηµά του «Η Άννα του Κλύδωνα» (Συλλογή
Ξόβεργα µε µέλι, 1994), όπου µέσα από την προσπάθεια της τραγικής ηρω-
ίδας να µαντέψει το ριζικό της, εκτυλίσσονται διάφορα γεγονότα και παρου-
σιάζονται ένα πλήθος από τα έθιµα αυτά. Τα έθιµα του γάµου είναι διάφορα
παγανιστικά έθιµα και δοξασίες των ανθρώπων της εποχής, όπως η γιορτή
του Κλύδωνα µε τα µαντέµατα των κοριτσιών για τον µελλοντικό τους σύζυγο
και τα τραγούδια που µιλούν για τον γαµπρό, οι φανουρόπιτες που προσφέ-
ρονταν στον Άγιο Φανούρια για να φανερώσει το πρόσωπο του γαµπρού, τα
µαντέµατα µε το ασπράδι του αυγού στο νερό, τα κουφέτα στο µαξιλάρι της
νύφης, το γράψιµο του ονόµατος των ανύπαντρων κοριτσιών στο γοβάκι της
νύφης, κ.λπ. Τα έθιµα αυτά αποδεικνύουν τον προσανατολισµό ολόκληρης
της ελληνικής κοινωνίας στην αντίληψη ότι κύριος σκοπός της γυναίκας είναι
να παντρευτεί και µάλιστα σε µικρή ηλικία. Μέσα από τα έθιµα αυτά γίνεται
φανερό ότι ολόκληρη η ελληνική κοινωνία ασκούσε µια ασφυκτική πίεση στα
κορίτσια γύρω από το θέµα του γάµου, που δηµιουργούσε τεράστια αγωνία
τόσο σε αυτά όσο και στις οικογένειές τους.
Στα νέα µεγάλα αστικά περιβάλλοντα που αναπτύχθηκαν στη συνέχεια στην
Ελλάδα, την Αθήνα, την Πάτρα και τη Θεσσαλονίκη, µε την αναδιοργάνωση και
τη στροφή της οικονοµίας σε νέους παραγωγικούς τοµείς και τη δηµιουργία
βιοµηχανικών ζωνών γύρω από αυτά, ακολούθησε η µεγάλη εσωτερική µε-
τανάστευση που πραγµατοποιήθηκε από τη δεκαετία του ΄50 και ύστερα. Οι
συνθήκες ζωής και εργασίας άλλαξαν και πλέον ήταν εντελώς διαφορετικές.
Στις πόλεις τα παραδοσιακά έθιµα γρήγορα εξασθενούν και υποβαθµίζεται η

23
σηµασία τους. Η τηλεόραση, το θέατρο, η µουσική και ο κινηµατογράφος, αλ-
λάζουν τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων. Κάθε µέλος της οικογένειας που ζει
στην πόλη εργάζεται πλέον σε εντελώς διαφορετική δουλειά, εκτός από ελάχι-
στες εξαιρέσεις. Στις νέες συνθήκες ζωής, όλα τα µέλη της οικογένειας είναι
εποµένως ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα σε επαγγελµατικό επίπεδο, γεγονός
που ευνοεί την ατοµικότητα απέναντι στη συλλογικότητα. Επίσης, τα σπίτια εί-
ναι πλέον µικρά ανεξάρτητα διαµερίσµατα σε πολυκατοικίες. Τα διαµερίσµατα
αυτά µπορούν να στεγάσουν µόνο τη λεγόµενη πυρηνική οικογένεια, η οποία
έχει πλεόν πλήρη οικονοµική αυτοτέλεια. Ακόµα, τα κορίτσια της οικογένειας
µπορούν τώρα να εργαστούν κι αυτά εκτός σπιτιού, όπως και τα αγόρια.
Οι µητέρες για λίγα χρόνια ακόµη δηλώνουν οικιακά. Στη συνέχεια, όµως, οι
νέες µητέρες, ύστερα και από τη φοίτησή τους στο Γυµνάσιο και στη συνέχεια
-από το 1970 και µετά- και στο Πανεπιστήµιο, κατεβαίνουν µε απαιτήσεις στον
εργασιακό στίβο και συναγωνίζονται ισότιµα σχεδόν τους άνδρες. Το γεγονός
αυτό έχει τεράστιες κοινωνικές επιπτώσεις και προκαλεί µεγάλες ανακατατά-
ξεις ανάµεσα στα δύο φύλα στον εργασιακό αρχικά χώρο, οι οποίες στη συνέ-
χεια επιφέρουν συνολικότερες αλλαγές και στις σχέσεις ανάµεσά τους.
Οι κοινωνικοοικονοµικές εποµένως συνθήκες, που στην εποχή µας συνε-
χίζουν να αλλάζουν και να µεταβάλλονται µε ακόµα πιο γρήγορους ρυθµούς,
επηρεάζουν άµεσα την καθηµερινότητα όλων των ανθρώπων ανεξαρτήτως
φύλου και αυξάνουν την «κινητικότητα» σε όλους τους τοµείς της δηµόσιας
αλλά και της ιδιωτικής ζωής. Η συνεχώς αυξανόµενη κινητικότητα των ανθρώ-
πων επηρεάζει σηµαντικά και αλλάζει και τις σχέσεις ανάµεσα στα δύο φύλα.
Οι διαφυλικές σχέσεις, µέσα και έξω από το γάµο, στην άλλοτε παραδοσιακή
κοινωνία της Ελλάδας αναπροσαρµόζονται µε βάση τις νέες κοινωνικές συν-
θήκες. Για παράδειγµα, πολλοί άτυποι αλλά πανίσχυροι και βαθιά ριζωµένοι
στη συνείδηση των ελλήνων θεσµοί, που αφορούσαν στον γάµο και στις συ-
νήθειες γύρω από αυτόν, εκφυλίζονται. Το συνοικέσιο και ο συνδεδεµένος
µε τον γάµο θεσµός της προίκας, για παράδειγµα, ήταν άτυποι θεσµοί που
εξυπηρετούσαν τις ανάγκες µιας προηγούµενης αλλά όχι και τόσο µακρινής
εποχής. Σήµερα, είναι πια οριστικά παρελθόν.
Με τον όρο κινητικότητα, εννοούµε τόσο τη γεωγραφική όσο και την κοινωνι-
κή αλλά και την οικονοµική – εργασιακή κινητικότητα. Η γεωγραφική κινητικότητα
ή µετανάστευση, ως έννοια αναφέρεται στη µετακίνηση των ανθρώπων από τη
µία πόλη σε µια άλλη ή και από µία χώρα σε µία άλλη χώρα, για οικονοµικούς κυ-
ρίως λόγους (Τσαούσης, 1995). Σήµερα οι άνθρωποι ταξιδεύουν, συναντιούνται,
επικοινωνούν και σχετίζονται µεταξύ τους µε έναν τελείως διαφορετικό τρόπο.
Η αναπαραγωγικότητα (η συχνότητα δηλαδή των γεννήσεων) και η θνησιµότητα

24
ενός πληθυσµού, συνιστούν επίσης µία διαδικασία εσωτερικής κινητικότητας σε
µια ανθρώπινη κοινωνία. Παρατηρούµε ότι ο ρυθµός των γεννήσεων σήµερα
ανά οικογένεια είναι σηµαντικά περιορισµένος σε σχέση µε το παρελθόν.
Η κοινωνική µορφή κινητικότητας διακρίνεται, όπως και η εργασιακή, σε
οριζόντια και κάθετη. Η εξασφάλιση της οριζόντιας κινητικότητας στον εργα-
σιακό χώρο για όλους τους εργαζόµενους, άνδρες και γυναίκες, είναι σήµε-
ρα ζητούµενο όλων των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο χώρο της
εργασίας. Μέσα από τη διά βίου µάθηση και κατάρτιση, επιχειρείται η παροχή
εκπαίδευσης σε όλους τους εργαζόµενους που το επιθυµούν, ώστε αυτοί να
αποκτήσουν την ετοιµότητα και την ευελιξία να αλλάζουν τον επαγγελµατικό
τους προσανατολισµό κατά τη διάρκεια του εργασιακού τους βίου. Κάποιος
που αλλάζει δουλειά αλλά η θέση του έχει τις ίδιες περίπου αποδοχές και τις
ίδιες υποχρεώσεις µε την προηγούµενη δουλειά του έχει µία οριζόντια κινητι-
κότητα στον εργασιακό τοµέα, χωρίς ωστόσο η ζωή του να επηρεάζεται σηµα-
ντικά. Όσον αφορά τώρα στην κάθετη κινητικότητα στον χώρο της εργασίας,
αυτή µπορεί να είναι ανοδική ή βέβαια και καθοδική, γεγονός που µπορεί να
έχει σηµαντικές επιπτώσεις στη ζωή του ατόµου.
Τα αποτελέσµατα της κάθετης κινητικότητας, σε οποιονδήποτε τοµέα της
κοινωνικής ζωής, είναι αυτά που έχουν και τις µεγαλύτερες επιπτώσεις στον
άνθρωπο. Οι επιπτώσεις αυτές µπορεί να είναι είτε αρνητικές είτε θετικές. Για
να δώσουµε ένα παράδειγµα πάνω σε αυτό, κάποιος που παίρνει προαγωγή
στη δουλειά του εµφανίζει µια ανοδική κινητικότητα. Αυτό ασκεί, αρχικά του-
λάχιστον, µια θετική επίδραση στον τρόπο ζωής του, βελτιώνει την οικονοµική
του κατάσταση κ.λπ. Όσον αφορά τώρα στις γυναίκες, αυτές στη σηµερινή
εποχή συµµετέχουν στην εργασιακή αυτή κινητικότητα, αφού ελάχιστα είναι
πλέον τα αµιγώς ανδρικά επαγγέλµατα. Έχει αποδειχτεί όµως ότι, αν και οι
γυναίκες συµµετέχουν ισότιµα µε τους άνδρες στην αγορά εργασίας, αυτές
µπορεί να είναι πιο ευάλωτες στην απώλεια της εργασίας τους και στην ανερ-
γία για διάφορους λόγους, οι οποίοι τις περισσότερες φορές σχετίζονται µε
τη γυναικεία φύση και τη µητρότητα.
Στο σηµείο αυτό, µιλώντας για τη γυναικεία κινητικότητα, είναι σηµαντικό να
αναφέρουµε ότι ο γυναικείος πληθυσµός αποτελεί σήµερα το µεγαλύτερο πο-
σοστό ανάµεσα στους σύγχρονους οικονοµικούς νόµιµους ή παράνοµους µε-
τανάστες. Η γυναικεία εργασία είναι περιζήτητη στις βιοµηχανικά αναπτυγµένες
χώρες, όπου οι γυναίκες µετανάστριες εργάζονται συστηµατικά τόσο σε εργα-
σίες καθαριότητας όσο και σε οικιακές κυρίως εργασίες, ως οικιακές βοηθοί.
Εκτός από τον τοµέα αυτό, οι γυναίκες µετανάστριες µπορεί να χρησιµοποιού-
νται επίσης ως εµπόρευµα από διάφορα παράνοµα κυκλώµατα εκµετάλλευσης,

25
που τις κακοποιούν συστηµατικά και στη συνέχεια τις ωθούν στην πορνεία.
Συνεχίζοντας, για την κινητικότητα των ανθρώπων γενικότερα, η γεωγρα-
φική κινητικότητα έχει επιφέρει στις σύγχρονες κοινωνίες σηµαντικές αλλα-
γές στην οργάνωση της κοινωνικής και οικονοµικής ζωής (Τσαούσης, 1995).
Επίσης, έχει συµβάλει καθοριστικά στη µεταβολή των παραδοσιακών µορ-
φών επικοινωνίας ανάµεσα στα δύο φύλα, σε όλα τα επίπεδα. Η γεωγραφική
κινητικότητα, για παράδειγµα, είναι σήµερα αυτονόητη για κάθε άνθρωπο.
Ενώ παλιά ήταν εξαιρετικά δύσκολο να µετακινηθεί κάποιος από το µέρος
που γεννήθηκε και κατοικούσε η οικογένειά του, σήµερα η µετακίνηση µε τα
σύγχρονα µέσα µεταφοράς και κυρίως µε τον σύγχρονο τρόπο οργάνωσης
της κοινωνικοοικονοµικής ζωής είναι ιδιαίτερα εύκολη για τον καθένα και έχει
δηµιουργήσει εντελώς νέες συνθήκες. Η Αθήνα, για παράδειγµα, το 1950
αριθµούσε περίπου 800.000 κατοίκους, ενώ σήµερα οι κάτοικοι του λεκανο-
πεδίου είναι περισσότεροι από 4.000.000.
Το γεγονός και µόνο αυτό, της συνάθροισης δηλαδή πολλών ανθρώπων
από διαφορετικά µέρη σε έναν ξένο ουσιαστικά τόπο, είναι εντελώς καινούριο.
Φέρνει σε επαφή ανθρώπους, που κάτω από άλλες συνθήκες δεν θα είχαν
ποτέ συναντηθεί. Δίνει, επίσης, τη δυνατότητα να αναπτυχθούν διαπροσωπι-
κές σχέσεις µεταξύ των ανθρώπων διαφορετικών φύλων και φυλών, οι οποίες
µερικά χρόνια πριν θα φαίνονταν αδύνατες. Το συνοικέσιο, και µάλιστα αυτό
µεταξύ των οικογενειών του άνδρα και της γυναίκας, φαντάζει σήµερα απί-
στευτα µακρινό και όµως δεν έχουν περάσει παρά µόνο λίγες δεκαετίες από
τότε που αποτελούσε την πιο συνηθισµένη πρακτική για τη σύναψη ενός γά-
µου. Σήµερα, κυριαρχεί η ατοµικότητα. Το δικαίωµα της επιλογής συντρόφου ή
του/της µελλοντικού/ής συζύγου είναι πλέον απραβίαστα ατοµικό δικαίωµα. Η
επιλογή αυτή στην εποχή µας στηρίζεται, αποκλειστικά σχεδόν, στην αµοιβαία
έλξη µεταξύ των δύο συντρόφων και µόνο. Οι οικογένειες καλούνται απλά να
συµµετάσχουν στο τελετουργικό και εορταστικό µέρος του γάµου.
Ακόµα όµως και αυτή η δύναµη των «δεσµών του γάµου», έπαψε πια στην
εποχή µας να είναι αδιαπραγµάτευτη. Για να διατηρηθεί η σχέση του ζευγαριού
και µετά το γάµο, θα πρέπει να στηρίζεται στον αµοιβαίο σεβασµό και στην αυ-
τοδέσµευση των δύο συζύγων. Πάρα πολλοί γάµοι σήµερα καταλήγουν σε δια-
ζύγια, επειδή η ανάδειξη της ατοµικότητας σε κυριάρχη κοινωνική αξία και σε
ιδανικό της εποχής µας δεν επιτρέπει σε κανέναν από τους δύο συζύγους µεγά-
λες υποχωρήσεις και συµβιβασµούς πάνω στο θέµα αυτό. Η δηµιουργία οικο-
γένειας, άλλωστε, έπαψε πια να είναι αυτοσκοπός. Οι σύγχρονες κοινωνίες δεν
αντιµετωπίζουν πλέον το γάµο και την οικογένεια σαν µηχανισµούς κοινωνικής
αναπαραγωγής, αλλά σαν µέσο ικανοποίησης ατοµικών, κυρίως, αναγκών.

26
Τα ζευγάρια πλέον είναι εκείνα, σήµερα, που επιλέγουν αν και πότε είναι
έτοιµα να δεσµευτούν µε το γάµο. Το γεγονός αυτό έχει οδηγήσει, στις µέ-
ρες µας, στην αύξηση του µέσου όρου ηλικίας όσων παντρεύονται για πρώτη
φορά. Τα παιδιά εκτός γάµου είναι σήµερα µια πραγµατικότητα που κανείς
δεν προσπαθεί πια να κρατήσει ως επτασφράγιστο µυστικό. Πολλές γυναίκες,
µάλιστα, επιλέγουν συνειδητά να αποκτήσουν παιδί εκτός γάµου στην εποχή
µας, µε διάφορους τρόπους. Οι διπυρηνικές οικογένειες, όπου πρώην ζευ-
γάρια µε παιδιά έχουν χωρίσει ή είναι σε διάσταση µεταξύ τους, είναι µέρος
της καθηµερινότητάς µας. Στο ίδιο πλαίσιο και η εγκυµοσύνη είναι σήµερα
περισότερο το αποτέλεσµα µιας συνειδητής επιλογής του ζευγαριού, ενός
οικογενειακού δηλαδή προγραµµατισµού, παρά ένα τυχαίο γεγονός, µια στιγ-
µή «απροσεξίας» ή «θέληµα του θεού». Με όλα αυτά, οι διαφυλικές σχέσεις
από σχέσεις µε καθαρά κοινωνικό περιεχόµενο έχουν µετατραπεί σε απλές
ατοµικές επιλογές (Τσαούσης, 1995).
1. 4 τα κοινωνικά στερεότυπα για τα δύο φύλα
Τα στερεότυπα θα µπορούσαν να οριστούν σαν το σύνολο των προσχη-
µατισµένων και υπεραπλουστευµένων κοινωνικών αντιλήψεων αναφορικά µε
τους τρόπους συµπεριφοράς, τους ρόλους, τα επαγγέλµατα κ.ά. των ατόµων,
απλώς και µόνο µε βάση το φύλο τους (Μαραγκουδάκη, 1993). Τα περισσό-
τερα από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που αφορούν στο ανδρικό
στερεότυπο αξιολογούνται θετικά πιο συχνά από εκείνα που αφορούν στο
γυναικείο στερεότυπο. Τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στους άνδρες εί-
ναι συνήθως η δύναµη, η γενναιότητα, η εξυπνάδα, η επιθετικότητα, η αντα-
γωνιστικότητα και η αποφασιστικότητα. Αντίθετα, τα γυναικεία χαρακτηριστικά
αφορούν κυρίως στη στοργικότητα, στην ευγένεια, στην τρυφερότητα αλλά
και στην οµορφιά, στη φιλαρέσκεια, στην εκφραστικότητα, στην υποχωρητι-
κότητα, κ.λπ. Οι στερεότυπες αυτές κοινωνικές αντιλήψεις επηρεάζουν σηµα-
ντικά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης αγοριών και κοριτσιών, εδραιώνοντας
την ύπαρξή τους στη συνείδησή των νέων ανθρώπων και διευκολύνοντας στη
συνέχεια, µε τον τρόπο αυτό, την αναπαραγωγή τους.
Παρά τις πολλές και σηµαντικές αλλαγές που έχουν συµβεί τα τελευταία
χρόνια στις σχέσεις ανάµεσα στα δύο φύλα, στους ρόλους αλλά και στην
κοινωνική θέση των γυναικών γενικότερα, φαίνεται ότι τα στερεότυπα αυτά
εξακολουθούν και σήµερα να υπάρχουν και να επηρεάζουν τις αντιλήψεις
των ανθρώπων. Οι στερεότυπες αυτές ιδέες για τις «ανδρικές» και τις «γυναι-
κείες» ιδιότητες θεωρούν ότι τα χαρακτηριστικά αυτά στη συµπεριφορά των
ανθρώπων είναι έµφυτα και το άµεσο αποτέλεσµα της επίδρασης του φύλου.

27
Οι αντιλήψεις αυτές ενσωµατώνονται στην αντίληψη των ανθρώπων ως στε-
ρεότυπες κοινωνικές αναπαραστάσεις. Με τις στερεότυπες αυτές κοινωνικές
αναπαραστάσεις οι άνθρωποι προσπαθούν να κατανοήσουν και να αξιολο-
γήσουν τη συµπεριφορά των συναθρώπων τους, συχνά όµως διαστρεβλώνο-
ντας τα πραγµατικά χαρακτηριστικά τους, άλλοτε τονίζοντας υπερβολικά τις
διαφορές τους και άλλοτε παραβλέποντας τις οµοιότητές τους (Ρήγα, 2001).
Όσον αφορά, τέλος, στα στερεότυπα των δύο φύλων που αφορούν στην
παιδική ηλικία, ας θυµηθούµε κάποια από αυτά, όπως «τα αγόρια δεν κλαί-
νε» ή ότι «αυτά δεν είναι παιχνίδια για τα κορίτσια» (Μπαµπλέκου, 1995). Τα
παιχνίδια είναι σήµερα σαφώς διαχωρισµένα σε αγορίστικα και κοριτσίστικα.
Για να γίνει αυτό ακόµα πιο εµφανές, συνήθως βάφονται επιπλέον τα µεν
αγορίστικα παιχνίδια µπλε και τα κοριτσίστικα ροζ. Τα περισσότερα, επίσης,
παιδικά βιβλία που κυκλοφορούν, αναφέρονται σε οικογένειες µε πατριαρ-
χική δοµή και οι οικογενειακοί και κοινωνικοί ρόλοι ανάµεσα στα δύο φύλα
είναι απόλυτα διαφοροποιηµένοι, ανταποκρινόµενοι πλήρως στα κοινωνικά
στερεότυπα των ρόλων τόσο στον χώρο του σπιτιού όσο και στον χώρο της
εργασίας. Τα παιχνίδια, βέβαια, δεν παράγουν από µόνα τους στερεότυπα,
αποτελούν όµως τα εργαλεία για να επιβεβαιώσουν τα ίδια τα παιδιά, αποδε-
χόµενα ουσιαστικά τα στερεότυπα αυτά, την κοινωνική ταυτότητα του φύλου
τους. Επίσης, οι τηλεοπτικές εκποµπές, οι διαφηµίσεις και οι παιδικές ταινίες
εξακολουθούν να αναπαράγουν τα κοινωνικά στερεότυπα για τα δύο φύλα. Ο
δυνατός και θαρραλέος πρίγκιπας που σώζει την όµορφη και συνεσταλµένη
πριγκίπισσα, η Χιονάτη που συγυρίζει το σπιτάκι των νάνων και στη συνέχεια
αναλαµβάνει να τους περιποιείται και να τους µαγειρεύει, ενώ οι νάνοι φεύ-
γουν για τη δουλειά, κλπ.
Από τα κοινωνικά αυτά στερεότυπα για τα δύο φύλα επηρεάζεται συνολικά
και η αντίληψη του εαυτού τόσο στο αγόρι όσο και στο κορίτσι. Η αυτοαντί-
ληψη, όπως λέγεται, είναι η προσωπική, δυναµική και αξιολογική εικόνα που
έχει το ίδιο το άτοµο για τον εαυτό του (Burns, 1977). Η αντίληψη όµως αυτή
διαµορφώνεται µέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι και ενσωµατώνει τις κοινωνικές
αντιλήψεις για τη θέση και τους ρόλους των δύο φύλων στην κοινωνία. Το
φύλο είναι µια θεµελιώδης διάσταση αυτής της αντίληψης του εαυτού, αφού
καθορίζει εκτός από τη σεξουαλική λειτουργία του ατόµου και µια σειρά ακό-
µα από λειτουργίες, οι οποίες είναι συνδεδεµένες µε τη «θηλυκή» ή την «αρ-
σενική» ταυτότητα του ατόµου (Δραγώνα, 1995). Για παράδειγµα, το καράτε
σε αντιδιαστολή µε το µπαλέτο, το µπάσκετ σε αντιδιαστολή µε το πιάνο, κ.λπ.
Ακόµα, τα κορίτσια επιτρέπεται να είναι συναισθηµατικά και ευάλωτα, να εκ-
δηλώνουν τα συναισθήµατά τους ακόµα και να πιάνονται µεταξύ τους στο

28
δρόµο αγκαζέ, σε αντίθεση µε τα αγόρια που πρέπει να είναι συγκρατηµένα
και να µην εξωτερικεύουν τα συναισθήµατά τους (π.χ. «έγινες άνδρας πια, οι
άνδρες δε φοβούνται»). Φυσικά, για τα αγόρια οποιαδήποτε σωµατική επαφή
µε άτοµα του ίδιου φύλου, η οποία εµπεριέχει τρυφερότητα, είναι συχνά επι-
κίνδυνη και παρεξηγήσιµη.
1. 5 Σύγχρονη κοινωνική διάσταση της ισότητας των φύλων στην Ελλάδα
Όλα όσα µέχρι τώρα αναφέραµε, καταδεικνύουν την έντονα κοινωνική διά-
σταση της ισότητας, τόσο µεταξύ των ανθρώπων ως κοινωνικά υποκείµενα γε-
νικότερα, όσο και µεταξύ των δύο φύλων, ειδικότερα. Η ίση αντιµετώπιση και
µεταχείριση όλων των ατόµων µιας κοινωνίας σε πολιτικό, σε οικονοµικό, σε
κοινωνικό αλλά και σε νοµικό επίπεδο, είναι θεµελιώδους σηµασίας ζητήµατα
που αφορούν στην κοινωνική ισότητα. Η Γαλλική επανάσταση αποτέλεσε την
αφετηρία αγωνιστικών διεκδικήσεων των πολιτών της Ευρώπης, για τη νοµοθε-
τική κατοχύρωση της κοινωνικής ισότητας, µε το τρίπτυχο: «ελευθερία, ισότητα,
αλληλεγγύη». Η έννοια της ισότητας είναι οπωσδήποτε µια πολυδιάστατη έννοια,
η οποία είναι δύσκολο να περιγραφεί στο σύνολό της και να αναδειχτεί σε όλες
της τις διαστάσεις ταυτόχρονα.
Σε ό,τι αφορά πιο συγκεκριµένα στην ισότητα µεταξύ των φύλων, ιδιαίτε-
ρη αναφορά γίνεται στα δικαιώµατα των γυναικών και τη θεσµική κατοχύρωσή
τους τόσο στο χώρο της οικογένειας όσο και στο χώρο της εκπαίδευσης και
της εργασίας. Το Σύνταγµα της Ελάδας, άρθρο 4, παρ. 2, ορίζει ότι «Έλληνες
και Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώµατα και υποχρεώσεις». Επίσης, στον τοµέα της
απσχόλησης απαγορεύονται όλες οι διακρίσεις, σύµφωνα και µε το κοινοτικό
δίκαιο. Πολλές φορές, όµως, η εξασφάλιση της ισότητας των ευκαιριών δεν
αρκεί από µόνη της για την εξασφάλιση του επιθυµητού αποτελέσµατος και έτσι
υιοθετούνται πολιτικές θετικής διάκρισης (positive discrimination) υπέρ των
γυναικών, στοιχείο που αποτελεί ένα σηµαντικό µέτρο για την εξασφάλιση της
κοινωνικής κινητικότητας (Βέικου, 2009). Στο άρθρο 116, παρ. 2 του Συντάγµα-
τος, αναφέρεται ότι επιτρέπονται συγκεκριµένες αποκλίσεις για αποχρώντες
λόγους που ορίζει ρητά ο νόµος. Στις αποκλίσεις αυτές περιλαµβάνονται απο-
κλίσεις υπέρ των γυναικών που αφορούν στην προστασία της µητρότητας, της
οικογένειας, κ.λπ. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα, επίσης, τέτοιας διακριτικής
µεταχείρισης υπέρ των γυναικών είναι η επιβολή ποσόστωσης στους συνδυα-
σµούς των πολιτικών κοµµάτων καθώς και στη σύνθεση της Βουλής.
Στη χώρα µας, επίσης, υπάρχει η Γενική Γραµµατεία Ισότητας των Φύλων
(Γ.Γ.Ι.Φ.), που υπάγεται στο Υπουργείο Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλε-
κτρονικής Διακυβέρνησης, η οποία µεριµνά για τη νοµοθετική κυρίως κατο-

29
χύρωση των δικαιωµάτων των γυναικών στην αγορά εργασίας και στην απα-
σχόληση, στην ασφάλιση, στα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώµατα αλλά και στο
ποινικό, στο αστικό και στο οικογενειακό δίκαιο. Για παράδειγµα, η υιοθέτηση
της κοινοτικής οδηγίας 76/207 για την απαγόρευση των διακρίσεων µεταξύ
ανδρών και γυναικών, η υιοθέτηση της οδηγίας 79/7 για την ίση µεταχείριση
των δύο φύλων στην κοινωνική ασφάλιση, που υιοθετήθηκε από τη χώρα µας
στις 23.12.1984, είναι µερικές µόνο από τις θεσµικές παρεµβάσεις της Γενι-
κής Γραµµατείας προς την κατεύθυνση αυτή. Επίσης, υπάρχει και το Κέντρο
Ερευνών για Θέµατα Ισότητας (Κ.Ε.Θ.Ι.), που ανήκει στη Γ.Γ.Ι. και έχει επιτελέ-
σει σηµαντικό έργο µέχρι σήµερα.
Ο βασικός νόµος στην Ελλάδα, ο οποίος ενσωµατώνει τις σχετικές ευρω-
παϊκές οδηγίες και κατωχυρώνει και νοµοθετικά την ισότητα των δύο φύλων,
τόσο στον κοινωνικό όσο και στον εργασιακό τοµέα, εξασφαλίζοντας ουσι-
αστικά την ισότητα των ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανάµεσα σε άν-
δρες και γυναίκες, είναι ο νόµος 3896 του 2010, ο οποίος δηµοσιεύτηκε στο
Φ.Ε.Κ. 207 του 2010. Για περισσότερες λεπτοµέρειες σχετικά παρατίθεται στο
Παράρτηµα στο τέλος του βιβλίου ολόκληρος ο νόµος 3896/2010.
1. 6 Σύχρονη Ευρωπαϊκή διάσταση της ισότητας των φύλων
Στην Ευρώπη σήµερα, µέσα στο πλαίσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει
θεσµοθετηθεί το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων. Το Ινστι-
τούτο αυτό είναι αρµόδιο για την παροχή τεχνογνωσίας σχετικά µε θέµατα
ισότητας, την προώθηση της ενηµέρωσης και την προβολή του θέµατος σε
όλα τα επίπεδα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εντάξει στον προγραµµατισµό
της για το χρονικό διάστηµα από 2011-2015 µία συνολική στρατηγική για το
θέµα αυτό, η οποία περιλαµβάνει εξειδικευµένες δράσεις για την εξασφάλιση
της ισότητας µεταξύ ανδρών και γυναικών, οι οποίες κυρίως αφορούν στην
ενσωµάτωση της διάστασης του φύλου σε όλα τα επίπεδα και τους τοµείς
των δραστηριοτήτων της. Μεταξύ άλλων, στο σχετικό κείµενο της Επιτροπής
αναφέρεται ότι: «Οι ανισότητες µεταξύ ανδρών και γυναικών αποτελούν πα-
ραβίαση θεµελιωδών δικαιωµάτων. Επιβάλλουν, επίσης, βαρύ κόστος στην οι-
κονοµία και οδηγούν σε πληµµελή αξιοποίηση των ταλέντων» (http://eur-lex.
europa.eu/LexUriServ.do?uri=CELEX: 52010DC0491:EL:NOT).
Στη συνέχεια, στο ίδιο κείµενο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αναφέρονται οι
δυσκολίες που αντιµετωπίζουν οι γυναίκες λόγω των αυξηµένων οικογενεια-
κών υποχρεώσεων -σε επίπεδο νοικοκυριού- που αναλαµβάνουν αυτές µέσα
στην οικογένεια αλλά και το πρόσθετο βάρος της µητρότητας που επωµίζονται
σε σχέση µε τους άνδρες, µε την επισήµανση ότι οι γυναίκες αντιµετωπίζουν

30
υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας. Ιδιαίτερα οι µόνες µητέρες και οι ηλικιωµένες
γυναίκες αντιµετωπίζουν αυξηµένο τον κίνδυνο αυτό. Οι γυναίκες, ακόµα και
σήµερα, είναι περισσότερο ευάλωτες σε σχέση µε τη µακροχρόνια ανεργία
και έχουν σηµαντικά µικρότερες αποδοχές σε σχέση µε τους άνδρες, όταν
εργάζονται.
Ακόµα, οι γυναίκες έχουν περιορισµένη εκπροσώπηση σε ανώτερα κρατι-
κά δηµόσια αξιώµατα, στα πανεπιστήµια αλλά και στον τοµέα της έρευνας και
της τεχνολογίας. Στόχος της Ε.Ε. είναι το 25% των θέσεων αυτών να κατα-
λαµβάνεται από γυναίκες, ενώ σήµερα το αντίστοιχο ποσοστό ανέρχεται στο
19%. Ακόµα, αναφέρεται ότι οι γυναίκες είναι περισσότερο ευάλωτες στην
ενδοοικογενειακή βία, στη σεξουαλική παρενόχληση και τον βιασµό, µε την
επισήµανση ότι το 20-25% των γυναικών που ζουν στην Ευρώπη έχει υποστεί
σωµατική βία τουλάχιστον µία φορά στη διάρκεια της ζωής τους. Τέλος, εκτι-
µάται ότι πάνω από ένα εκατοµµύριο γυναίκες, που ζουν σήµερα την Ευρώπη,
έχουν υποστεί ακρωτηριασµό των γεννητικών τους οργάνων, ως αποτέλεσµα
πολιτισµικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων σχετικά µε τη γυναικεία σεξουα-
λικότητα, αλλά και του ρόλου της γυναίκας στην κοινωνία γενικότερα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηµατοδοτεί σήµερα το πρόγραµµα PROGRESS
(2007-2013), το οποίο στηρίζει την αποτελεσµατική εφαρµογή της ισότητας των
φύλων και προωθεί την ενσωµάτωση της διάστασης του φύλου σε όλες τις πολι-
τικές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Επίσης, από τον Ιούνιο του 2008 έχει δηµιουρ-
γηθεί το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Γυναικών που συµµετέχουν στη λήψη αποφάσεων,
το οποίο αποτελεί µία βάση ανταλλαγής ορθών πρακτικών και επιτυχηµένων
στρατηγικών, οι οποίες στόχο έχουν την όσο το δυνατόν ισόρροπη κατανοµή
των φύλων σε θέσεις λήψης αποφάσεων. Για την παροχή, επίσης, συµβουλευ-
τικών υπηρεσιών προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για θέµατα που αφορούν στην
προώθηση πολιτικών ισότητας και ίσων ευκαιριών µεταξύ ανδρών και γυναικών,
έχει συσταθεί µια συµβουλευτική επιτροπή, η οποία αποτελείται από εκπροσώ-
πους όλων των κρατών µελών, κοινωνικούς εταίρους και Μ.Κ.Ο.
Τέλος, υπάρχει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πληροφόρησης «Ευρυδίκη», στο
οποίο περιγράφονται όλες οι εθνικές πολιτικές στο πλαίσιο της Ε.Ε. για την
ισότητα των φύλων (http://www.eurydice.org).

31
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η διαµόρφωση του φύλου
στον άνθρωπο
Σκοπός αυτού του κεφαλαίου είναι να ενηµερώσει τον/την αναγνώστη/
στρια για τις διαδικασίες που συντελούν στη διαµόρφωση του φύλου. Οι δια-
δικασίες αυτές είναι τόσο βιολογικές – ψυχολογικές, όσο και κοινωνικές.
Αν και τα άτοµα δεν επιλέγουν συνειδητά την ταυτότητά τους όσον αφορά
στο φύλο, η τελική έκφραση της σεξουαλικότητας στην ενήλικη ζωή φαίνεται να
επηρεάζεται τόσο από το άµεσο όσο και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.
Η έννοια του εαυτού στον άνθρωπο έχει τρεις διαστάσεις: τον ιδεατό
εαυτό, τον πραγµατικό εαυτό και τον κοινωνικό εαυτό. Το άτοµο αναζητεί
πρότυπα µέσα στο κοινωνικό πλαίσιο αναφοράς του, προβάλει µε διάφο-
ρους τρόπους προς τα έξω την εικόνα του έµφυλου εαυτού του, ενώ ταυτό-
χρονα εισπράττει και την αντανάκλαση της αντίληψης των άλλων γύρω του.
Με τον τρόπο αυτό σχηµατίζει, σταδιακά, µια ισχυρή προσωπική αντίληψη
για τον εαυτό του. Η προσωπική αυτή αντίληψη του ατόµου για το φύλο του,
ονοµάζεται ταυτότητα φύλου.
Στο κεφάλαιο αυτό,
επίσης, ο/η αναγνώστης/στρια µπορεί να βρει πληρο-
φορίες για τις πραγµατικές και υπαρκτές διαφορές µεταξύ των δύο φύλων
και θα µπορέσει να τις διαχωρίσει από αυτές που είναι απλά κοινωνικά κατα-
σκευασµένες.
2.1 ο γενετικός προσδιορισμός του φύλου
Το βιολογικό (ανατοµικό) φύλο, προσδιορίζεται γενετικά από την ένωση ή
ακόµα καλύτερα από τη σύντηξη δύο γενετικών κυττάρων, ενός ωαρίου και
2
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
2
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
2 Η διαµόρφωση του φύλου 2 Η διαµόρφωση του φύλου 2222
22222
2222

32
ενός σπερµατοζωαρίου. Ο οργανισµός της ενήλικης γυναίκας, σε κάθε κύ-
κλο έµµηνης ρύσης, απελευθερώνει συνήθως ένα από πολλά τα ωάρια που
έχουν δηµιουργηθεί στον οργανισµό της κατά την περίοδο της εφηβείας της,
ενώ τα σπερµατοζωάρια παράγονται από τα γεννητικά όργανα του άνδρα
κατά εκατοµµύρια, την ίδια τη στιγµή της ερωτικής συνεύρεσης. Από τα εκα-
τοµµύρια αυτά σπερµατοζωάρια ένα µόνο, αυτό µε τη µεγαλύτερη αντοχή και
κινητικότητα, γονιµοποιεί το ωάριο. Κατά τη διαδικασία αυτή της γονιµοποίη-
σης του ωαρίου, δηµιουργείται ένα εντελώς νέο κυττάρο το οποίο ονοµάζεται
ζυγώτης. Τόσο τα ωάρια όσο και τα σπερµατοζωάρια αποτελούνται από 23
ζεύγη χρωµατοσώµατα, τα οποία είναι οι φορείς του κληρονοµικού γενετικού
υλικού των γονέων. Το φύλο καθορίζεται από το 23ο ζεύγος των χρωµοσω-
µάτων, τα οποία λέγονται και φυλετικά χρωµοσώµατα. Για όλα τα ωάρια ο
συνδυασµός των χρωµατοσωµάτων στο 23
ο
ζεύγος είναι ΧΧ, ενώ για όλα τα
σπερµατοζωάρια είναι ΧΥ.
Και τα ωάρια και τα σπερµατοζωάρια πριν από την ένωσή τους διαιρού-
νται και χωρίζονται στη µέση. Κατά τη διαδιακασία αυτή, τη µειωτική, όπως
λέγεται, διαίρεση των δύο γενετικών κυττάρων, όλα τα ζεύγη και των είκο-
σι τριών χρωµατοσωµάτων τους διαιρούνται, προκειµένου στη συνέχεια να
ενωθούν µε το διαιρεµένο µισό του άλλου. Για το 23
ο
χρωµόσωµα, ο συν-
δυασµός που προκύπτει, µετά τη διαδικασία αυτή της διαίρεσής του, είναι Χ
και Χ για τα ωάρια και Χ και Υ για τα σπερµατοζωάρια. Στη συνέχεια, κατά
τη διαδικασία της γονιµοποίησης που προκαλείται ύστερα από την ένωση
ενός διαιρεµένου ωαρίου µε ένα διαιρεµένο σπερµατοζωάριο, ανάλογα µε
τον τυχαίο συνδυασµό που θα προκύψει για το νέο κύτταρο που ονοµάζεται
ζυγώτης, µπορεί να έχουµε ένωση ενός ωαρίου Χ µε ένα σπερµατοζωάριο
Χ οπότε γεννιέται το πρώτο θηλυκό κύτταρο (ΧΧ), ή συνδυασµό ενός ωα-
ρίου Χ µε ένα σπερµατοζωάριο Υ στο 23
ο
ζεύγος, οπότε γεννιέται ένα νέο
ανδρικό κύτταρο (ΧΥ).
Έχει παρατηρηθεί ότι η αναλογία σε συλλήψεις αγοριών και κοριτσιών εί-
ναι περίπου 1,5: 1, ενώ κατά τη διάρκεια της κύησης έχουµε περισσότερες
αποβολές αγοριών, τα οποία γενικά συνεχίζουν, σύµφωνα µε τις στατιστικές,
να είναι πιο ευάλωτα και επιρρεπή από τα κορίτσια σε θανατηφόρα ατυχή-
µατα σε όλη τη διάρκεια της βρεφικής αλλά και της παιδικής τους ηλικίας
(Παρασκευόπουλος, 1985).
2. 2 Διαμόρφωση της ταυτότητας φύλου
Η διαµόρφωση του ανατοµικού φύλου ξεκινά ήδη από την ενδοµήτρια ζωή.
Από τον 4
ο
κιόλας µήνα της κύησης είναι σχηµατισµένα τα γεννητικά όργανα

33
του φύλου, µέσα σε έναν καταιγισµό ορµονών. Αν και φαίνεται να υπάρχει εγ-
γενής προδιάθεση του εγκεφάλου µας ως προς µία συγκεκριµένη ταυτότητα
φύλου, ο µηχανισµός µε τον οποίο αναπτύσσεται ο προσανατολισµός αυτός
στον άνθρωπο παραµένει ουσιαστικά, ακόµα και σήµερα, άγνωστος. Γενετι-
κοί, ορµονικοί, βιολογικοί αλλά και κοινωνικοί–περιβαλλοντικοί παράγοντες
φαίνεται να επηρεάζουν συνδυαστικά την ανθρώπινη συµπεριφορά στον το-
µέα της διαµόρφωσης του φύλου, τροποποιώντας σε κρίσιµες περιόδους τη
νευροανατοµία και τη λειτουργία του εγκεφάλου. Η έκθεση, για παράδειγµα,
του εµβρύου σε περιβάλλον µε αυξηµένα ανδρογόνα, ενισχύει τη συµπερι-
φορά άρρενος τύπου. Η ταυτότητα του φύλου είναι µία ατοµική, εσωτερική
αντίληψη του ίδιου του ατόµου σχετικά µε τη φύση του, η οποία διαµορφώνε-
ται στη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής του. Η αντίληψη αυτή οριστι-
κοποιείται στην ηλικία των 6 χρόνων περίπου, ενώ στη διάρκεια της υπόλοιπης
παιδικής ηλικίας και της σχολικής ζωής, η ταυτότητα αυτή του φύλου απλώς
ενισχύεται από τους κοινωνικούς ρόλους, στους οποίους προσανατολίζεται
µε διάφορους τρόπους το παιδί.
Το µωρό, όταν γεννιέται, δε γνωρίζει ασφαλώς αν είναι αγόρι ή κορίτσι. Δεν
έχει καµία επίγνωση του φύλου του και δεν υπάρχουν γενετικά προκαθορσµέ-
νες συµπεριφορές, οι οποίες να το διαφοροποιούν από το άλλο φύλο. Το φύλο
του το µαθαίνει κυρίως από τους γονείς του αλλά και από τα υπόλοιπα άτοµα
της οικογένειάς του. Ήδη από το µαιευτήριο αρχικά αλλά και στο σπίτι αργό-
τερα, τόσο οι γονείς όσο και οι συγγενείς αλλά και οι διάφοροι επισκέπτες,
τονίζουν αφενός το µέγεθος, το βάρος και τα έντονα χαρακτηριστικά του αγο-
ριού και αφετέρου τα λεπτεπίλεπτα και µικροκαµωµένα χαρακτηριστικά του
κοριτσιού. Στα αγόρια φορούν αµέσως στο µαιευτήριο τη γαλάζια ταυτότητα
στον καρπό τους, όταν γεννηθούν, και στα κορίτσια τη ροζ. Τα δώρα, επίσης,
στο µαιευτήριο έχουν ανάλογο χρώµα, κ.λπ. Στη συνέχεια, στο περιβάλλον του
σπιτιού, όπου θα µεταφερθούν τα παιδιά από τους γονείς τους, θα βιώσουν το
γαλάζιο τους δωµάτιο µε το κρεβάτι-αυτοκίνητο ή το ροζ δωµάτιο αντίστοιχα
µε το «παραµυθένιο» πριγκιπικό κρεβάτι και το ροζ πέπλο.
Σε κάθε περίπτωση, οι ενήλικες στο περιβάλλον του κάθε παιδιού είναι οι
πρώτοι φορείς αυτής της διαφοροποιηµένης κοινωνικοποίησης του παιδιού
σε σχέση µε το φύλο του. Με έναν ασυνείδητο τρόπο, τα παιδιά ανταποκρί-
νονται περισσότερο ή λιγότερο θετικά στις διοφροποιηµένες αυτές συµπερι-
φορές των φύλων τις οποίες προβάλει το περιβάλον τους και συµµετέχουν
ενεργά στη διαµόρφωση του φύλου τους. Αν και τα άτοµα δεν επιλέγουν
συνειδητά την ταυτότητά τους όσον αφορά στο φύλο, η τελική έκφραση της
σεξουαλικότητάς τους στην ενήλικη ζωή φαίνεται να επηρεάζεται τόσο από

34
το άµεσο όσο και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Κάθε άτοµο φαίνεται
να αξιολογεί, δηλαδή, τις συνθήκες αλλά και τις ευκαιρίες που θεωρεί ότι του
προσφέρονται µέσα στο περιβάλλον του σχετικά µε την υιοθέτηση της µιας ή
της άλλης ταυτότητας. Αξιολογεί, εποµένως, τη γενικότερη αποδοχή ή ακόµα
και την ανοχή της κοινωνίας σε αντίστοιχες επιλογές του. Τελικά, το σύνολο
των αποτελεσµάτων διαφόρων ερευνών και µελετών δείχνουν ότι, ενώ βιο-
λογικοί-γενετικοί παράγοντες διαδραµατίζουν σηµαντικό ρόλο στην επιλογή
του φύλου, οι περιβαλλοντικοί παράγοντες συµβάλλουν, επίσης, καθοριστικά
στον σεξουαλικό προσανατολισµό του ατόµου (Byne, 1994; Haynes, 1995).
΄Όσον αφορά τώρα στους γονείς των παιδιών, και ιδιαίτερα των εφήβων,
αυτοί είναι φυσικό να εκδηλώνουν έντονο προβληµατισµό, ανησυχία αλλά και
αγωνία, όσον αφορά στον σεξουαλικό προσανατολισµό των παιδιών τους. Για
τον λόγο αυτό, οι γονείς έχουν ανάγκη από «καλές πρακτικές», για τη σε-
ξουαλική διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους µέσα στην οικογένεια. Η αγωνία
αυτή των γονέων φαίνεται ότι κορυφώνεται, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις γονέ-
ων µονογονεϊκών οικογενειών. Να υπενθυµίσουµε εδώ ότι ο όρος αυτός είναι
πιο ενδεικτικός της πραγµατικότητας, όταν χρησιµοποιείται για να περιγράψει
οικογένειες όπου ο ένας εκ των δύο γονέων είναι µόνιµα και οριστικά απών
από τη ζωή του παιδιού και της οικογένειας, π.χ. σε περίπτωση θανάτου του.
Σε συνήθεις όµως περιπτώσεις, όπως είναι σήµερα η περίπτωση διαζυγίου
των γονέων, πιο δόκιµος ίσως είναι ο όρος διπυρηνικές οικογένειες, εκτός
κι αν ο ένας γονέας έχει επιλέξει -για τους δικούς του προσωπικούς λόγους-
να εξαφανιστεί πλήρως και ολοκληρωτικά από τη ζωή του παιδιού του. Στην
περίπτωση λοιπόν αυτή, διαζευγµένων δηλαδή γονέων και διπυρηνικών οικο-
γενειών, είναι φυσικό η επαφή του ενός γονέα, που δε ζει πλέον µόνιµα µε
το παιδί, να περιορίζεται σηµαντικά. Όµως, ακόµα και στην περίπτωση αυτή,
σηµασία έχει η ποιότητα της σχέσης που θα διατηρήσει ο γονέας αυτός µε
το παιδί και όχι τόσο η ποσότητα ή η συχνότητα των επαφών του µε αυτό.
Μέληµα, εποµένως, και των δύο γονέων στις περιπώσεις αυτές θα πρέπει
να είναι το παιδί τους. Είναι πολύ σηµαντικό για την ψυχοσυναισθηµατική του
ανάπτυξη και ισορροπία το παιδί να συνεχίσει χωρίς διακοπή να απολαµβάνει
την παρουσία και την αγάπη και των δύο γονέων του, ώστε να αποφορτιστεί
κατά το δυνατόν συναισθηµατικά και να απαλλαγεί και ακόµα και από τις τυ-
χόν ενοχές του, που µπορεί να έχει εσωτερικεύσει για το ίδιο το γεγονός του
διαζυγίου. Το διαζύγιο είναι των γονέων και όχι των παιδιών µε τους γονείς.
Γενικότερα, λοιπόν, θα λέγαµε ότι το θέµα των σχέσεων γονέα – παιδιού στο
πλαίσιο της διαπαιδαγώγησής του και στις περιπτώσεις διαζυγίου µεταξύ των
γονέων, είναι περισσότερο ποιοτικό και λιγότερο ποσοτικό.

35
Σε κάθε περίπτωση, πάντως, όταν συµβαίνουν σηµαντικά γεγονότα που
επηρεάζουν τη ζωή της οικογένειας και τα οποία αλλάζουν τη δοµή και τη
λειτουργία της, όπως είναι η αλλαγή του οικογενειακού σχήµατος, η απώλεια
σηµαντικών προσώπων, κ.ά., είναι σηµαντικό οι γονείς να συµβουλεύονται
κάποιον ειδικό. Θα πρέπει εδώ να επισηµάνουµε και να εφιστήσουµε την προ-
σοχή όλων των γονέων στο ότι η συστηµατική παρεµπόδιση του ενός γονέα
στην προσπάθειά του να συνεχίσει να επικοινωνεί µε τα παιδιά του ή έστω και
µόνο η αµφισβήτησή του από τον άλλον γονέα όσον αφορά στην ακεραιότητα
του χαρακτήρα του ή την επάρκειά του στην άσκηση του γονεϊκού του ρόλου,
κάτι που δυστυχώς συµβαίνει πολύ συχνά στη σύγχρονη ελληνική πραγµατι-
κότητα, είναι βέβαιο ότι προκαλεί πολλά επιπλέον προβλήµατα και δυσκολίες
στα παιδιά των διαζευγµένων γονέων.
Μια από τις πολλές επιτπώσεις που µπορεί να έχει ο ισχυρός αυτός κλο-
νισµός του γονεϊκού προτύπου στη συνείδηση του παιδιού ή η συστηµατική
απουσία -συµπεριλαµβανοµένης και της παρεµπόδισης της παρουσίας- του
ενός γονέα από τη ζωή του παιδιού, είναι η δυσκολία υιοθέτησης από το παιδί
αυτό των κοινωνικών ρόλων που συνδέονται µε το βιολογικό του φύλο και
µπορεί να δηµιουργηθούν προβλήµατα στην ανάπτυξη της σχέσης του µε το
άλλο φύλο, ακόµα και της οµαλής έκφρασης της σεξουλικότητάς του στην
ενήλικη ζωή του.
Ο ψυχισµός, όµως, του ανθρώπου αναπτύσσεται συνολικά. Θα ήταν λά-
θος, εποµένως, αν στο κεφάλαιο αυτό προσπαθούσαµε να αποµονώσουµε
τη διαµόρφωση της ταυτότητας του φύλου από τη συνολική ανάπτυξη της
προσωπικοτητας και τη διαφοροποίηση της ταυτότητας κάθε παιδιού. Το παιδί
είναι ένας οργανισµός ο οποίος µεγαλώνει και αλλάζει συνεχώς. Αντίθετα µε
άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις, που θεωρούν ότι η ανάπτυξη ολοκληρώνεται
στην ηλικία της εφηβείας, ο Erik Erikson (1963) διατύπωσε µια θεωρία σύµφω-
να µε την οποία η προσωπικότητα κάθε ανθρώπου διαµορφώνεται σε όλη τη
διάρκεια της ζωής του. Στη βιοκοινωνική αυτή θεωρία ανάπτυξης του Erikson,
σηµαντικό ρόλο στη διαµόρφωση της προσωπικότητάς µας έχει ο τρόπος που
επιδρούν και µας επηρεάζουν η οικογένειά µας και το άµεσο περιβάλλον. Στις
προκλήσεις αυτές της κάθε ηλικίας στην πορεία ανάπτυξης και ωρίµανσης
του ανθρώπου, που ο Erikson τις ονοµάζει αναπτυξιακές κρίσεις του εγώ,
κάθε ένας από εµάς ανταποκρίνεται µε διαφορετικό τρόπο. Ο Erickson πε-
ριγράφει οκτώ βιο-κοινωνικά εξαρτώµενα εξελικτικά στάδια, στην πορεία της
ζωής του κάθε ανθρώπου. Η επίλυση της κάθε αναπτυξιακής αυτής κρίσης
µπορεί, σύµφωνα πάντα µε τον Erikson, να κυµαίνεται από απόλυτα επιτυ-
χηµένη µέχρι και απόλυτα αποτυχηµένη, ανάλογα µε την αντίδραση και την

36
προσαρµογή του ατόµου. Η ικανοποιητική επίλυση της αναπτυξιακής κρίσης
σε κάθε προηγούµενο στάδιο, αποτελεί την προϋπόθεση αλλά και τη βάση
για την επιτυχή αντιµετώπιση της επόµενης κρίσης του εγώ. Αν µια από αυτές
τις αναπτυξιακές κρίσεις δεν επιλυθεί ικανοποιητικά, τότε αυτή έχει την τάση
να εµφανίζεται ξανά στη ζωή του ατόµου µε τη µορφή επαναλαµβανόµενων
δυσκολιών, οι οποίες δυσχεραίνουν συνολικά την πορεία του προς την ψυχο-
συναισθηµατική ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του.
Το πρώτο στάδιο για την ανάπτυξη της προσωπικότητας στη ζωή του αν-
θρώπου είναι αυτό που ο Erikson αποκαλεί βασική εµπιστοσύνη-δυσπιστία.
Το στάδιο αυτό ξεκινά από τη γέννηση και είναι η πιο πρώιµη µορφή κρίσης
ταυτότητας. Η ταυτότητα αυτή εγκαθιδρύεται στο βρέφος µέσα από τη σχέση
που θα αναπτύξει αυτό µε τη µητέρα του. Η σχέση αυτή διαµορφώνεται ανά-
λογα το βαθµό συναισθηµατικής ανταπόκρισης της µητέρας προς το βρέφος,
στους πρώτους δεκαοκτώ πολύ σηµαντικούς αυτούς µήνες της ζωής του. Στην
ηλικία αυτή εγκαθιδρύεται και εσωτερικεύεται στο βρέφος ένας ασφαλής και
ισχυρός συναισθηµατικός δεσµός µε τη µητέρα του, ο οποίος αποτελεί στη
συνέχεια τη βάση για την ανάπτυξη συναισθηµάτων εµπιστοσύνης και αισιο-
δοξίας γενικότερα στο παιδί και το βοηθά να θεµελιώσει µέσα του ένα βασικό
συναίσθηµα εµπιστοσύνης για τον κόσµο και τους «άλλους» γύρω του.
Σε αντίθετη περίπτωση, η έλλειψη επαρκούς φροντίδας και η περιορισµέ-
νη αποδοχή της µητέρας προς το βρέφος του δηµιουργούν συναισθήµατα
δυσπιστίας, τα οποία στη συνέχεια γενικεύονται στις σχέσεις του µε τους
τρίτους. Τα αρνητικά αυτά συναισθήµατα οδηγούν, δηλαδή, το παιδί στην υι-
οθέτηση µιας γενικευµένης δυσπιστίας απέναντι σε άλλα πρόσωπα και του
δηµιουργούν µια απαισιόδοξη στάση για τη ζωή γενικότερα. Οι σχέσεις του
θα χαρακτηρίζονται συνολικά από συναισθηµατική ρηχότητα και θα αντανα-
κλούν την ψυχρότητα της αποτυχηµένης αυτής σχέσης µε τη µητέρα του. Για
παράδειγµα, ένα παιδί που δε θα επιλύσει µε επιτυχία το αναπτυξιακό αυτό
στάδιο της εγκαθίδρυσης της βασικής εµπιστοσύνης, καθώς θα µεγαλώνει
µπορεί να αντιµετωπίζει δυσκολίες στη συνεργασία του και στις σχέσεις του
µε τους άλλους, θα απογοητεύεται µε την πρώτη δυσκολία που θα συναντά
στις διαπροσωπικές του σχέσεις και θα αισθάνεται διαρκώς απειλούµενο,
µέσα σε ένα εχθρικό για αυτό περιβάλλον.
Η θυµική διέγερση του βρέφους στην ηλικία αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη.
Το βρέφος απαιτεί την άµεση φροντίδα και την αποδοχή των ενηλίκων στη
φάση αυτή, µε τρόπο ιδιαίτερα έντονο και απαιτητικό. Είναι λοιπόν σηµα-
ντικό οι νέοι γονείς, εγκαταλείποντας παραδοσιακές και παντελώς αστή-
ρικτες δοξασίες για το µεγάλωµα των παιδιών, να γνωρίζουν ότι το παιδί

37
τους στην ηλικία αυτή πρέπει να νιώθει ότι οι ανάγκες του γίνονται κατανο-
ητές και ότι αυτές κινητοποιούν την άµεση αντίδραση και την ανταπόκριση
των προσώπων που το φροντίζουν. Η άµεση και όχι η ετεροχρονισµένη και
καθυστερηµένη ικανοποίηση των βασικών αναγκών του βρέφους (πείνα,
δίψα, άλλαγµα πάνας, κ.λπ.), χωρίς δυσφορία από την πλευρά των γονέων,
έχει τεράστια σηµασία προκειµένου το παιδί να µη νιώσει παραµέληση, ότι
δηλαδή δεν το νοιάζονται και δεν το φροντίζουν. Είναι σηµαντικό το βρέ-
φος να νιώθει ότι υπάρχουν γύρω του άνθρωποι πρόθυµοι να το κατανο-
ήσουν και να του συµπαρασταθούν, έτοιµοι να ικανοποιήσουν τις ανάγκες
του χωρίς επιφυλάξεις. Με άλλα λόγια, όταν το βρέφος ζητάει γάλα, ακόµα
και όταν αυτό είναι αργά µέσα στη νύχτα, οι γονείς πρέπει να ικανοποιούν
άµεσα αυτή την ανάγκη του και να µην προσπαθούν να του επιβάλλουν
ένα πρόγραµµα που είναι προσαρµοσµένο στις δικές τους ανάγκες και τις
δικές τους προτεραιότητες.
Με άλλα λόγια, προτεραιότητα δεν είναι η συνέχιση του δικού τους ύπνου
αλλά η ικανοποίηση της ανάγκης και της επιθυµίας του βρέφους. Εδώ, βέ-
βαια, υπάρχει παραδοσιακά µια παροιµία που λέει ότι «το σκυλί σου και το
παιδί σου όπως το µάθεις». Αν οι γονείς, λοιπόν, παραδοσιακά σκεπτόµενοι,
προσπαθήσουν να «µάθουν» στο παιδί τους να µην ξυπνά για φαγητό το βρά-
δυ, ώστε να συνηθίσει σε ένα άλλο δικό τους πρόγραµµα, είναι πολύ πιθανό
µετά από µία, δύο ή τρεις εβδοµάδες να το επιτύχουν. Ωστόσο, το παιδί αυτό
θα έχει κλάψει πάρα πολλές φορές µέχρι τότε χωρίς ανταπόκριση. Το ση-
µαντικότερο όµως είναι ότι θα έχει κωδικοποιήσει µέσα του την απροθυµία
αυτή των γονέων του σαν γενικότερη έλλειψη κατανόησης και αποδοχής του
εαυτού του συνολικά και όχι µόνο σαν απροθυµία ικανοποίησης της ανάγκης
του αυτής καθεαυτής.
Όταν, επίσης, το βρέφος έχει ανάγκη από µια αγκαλιά, οι γονείς να µη δι-
στάζουν να το αγκαλιάζουν και να του προσφέρουν τη σωµατική αυτή επαφή
που αποζητά. Βέβαια, σύµφωνα πάλι µε την παραδοσιακή αντίληψη γύρω και
από το θέµα αυτό, υπάρχει ο φόβος ότι έτσι ίσως το παιδιί «κακοµάθει» και
αργότερα θα ζητάει συνέχεια αγκαλιές. Αν λοιπόν οι γονείς συνηθίσουν το
παιδί τους να µην τους ζητά αγκαλιά, τότε το παιδί αυτό θα σταµατήσει κάποια
στιγµή να προβάλλει και να εξωτερικεύει αυτή του την ανάγκη. Έτσι πράγµατι
δε θα χρειαστεί να το παίρνουν οι γονείς του και αργότερα αγκαλιές. Όµως
η εσωτερίκευση του γεγονότος αυτού και η κωδικοποίηση που θα κάνει το
βρέφος µέσα του θα είναι και πάλι ότι οι γονείς του δεν ανταποκρίνονται συ-
ναισθηµατικά στην ανάγκη και στην επιθυµία του.
Εποµένως, το παιδί θα νιώσει και πάλι µόνο του και θα µάθει να µην τους

38
εµπιστεύεται θα δυσπιστεί απέναντι στους γονείς του και στη συνέχεια θα δυ-
σπιστεί απέναντι στους άλλους. Η φυσιολογική αυτή έκφραση της ανάγκης
του θα γίνει, ίσως, αργότερα στην πορεία της ζωής του εξαρτητική σχέση
από κάποιο άλλο πρόσωπο, το οποίο θα του προσφέρει την πρώτη του ανοι-
χτή αγκαλιά. Ο Γιωσαφάτ (2010) αναφέρει ότι η έλλειψη αυτή της αγκαλιάς
στη βρεφική ηλικία προκαλεί καθήλωση στο στοµατικό στάδιο, σύµφωνα µε
τη φροϋδική θεωρία και προκαλεί µεγάλο έλειµµα «στοµατικού ερωτισµού»
στα ενήλικα άτοµα. Με τον όρο στοµατικός ερωτισµός εννοεί τη ζεστασιά της
αγκαλιάς και τα χάδια. Το έλειµµα αυτό αποτελεί πολύ συχνά αιτία πρόκλησης
συζυγικής δυσαρµονίας ανάµεσα στα ζευγάρια.
Αντίθετα, η ζεστή συναισθηµατική ανταπόκριση των γονέων απέναντι στο
βρέφος, το ότι δε θα διστάζουν να του προσφέρουν τη ζεστασιά και τη στοργή
της αγκαλιάς, θα του ενισχύσει το συναίσθηµα της βασικής εµπιστοσύνης και
θα ενδυναµώσει τον συναισθηµατικό του δεσµό µε τη µητέρα και τους γονείς
του. Η τρυφερή και χωρίς ενδοιασµούς ανταπόκριση των σηµαντικών ενηλί-
κων στις ανάγκες του παιδιού θα του προσφέρει τον κατάλληλο συναισθηµα-
τικό εξοπλισµό, ώστε το παιδί γεµάτο αυτοπεποίθηση να πατά γερά στα πόδια
του σε ολόκληρη τη ζωή του. Σαν αποτέλεσµα, το παιδί αυτό θα είναι ικανό να
συνάπτει σχέσεις υγιείς, χωρίς συναισθηµατικές εξαρτήσεις οι οποίες θα το
καθιστούν ευάλωτο. Θα είναι συναισθηµατικά ασφαλές και ανθεκτικό. Γιατί
εκτός από την προηγούµενη παροιµία, ισχύει και µια ακόµη που λέει «όσα
σπείρεις, τόσα θα θερίσεις». Η αγάπη, άλλωστε, ποτέ δεν έβλαψε κανένα.
Το δεύτερο στάδιο (19
ος
µήνας – 3
ο
έτος), είναι το στάδιο της αυτονο-
µίας ή της αµφιβολίας. Το παιδί, µε τελειοποιηµένο τώρα το αισθητηριακό του
σύστηµα και ενισχυµένο σηµαντικά στο µυοσκελετικό του, έχει πλέον τη δυνα-
τότητα να περπατά µε άνεση, ακόµα και να τρέχει, γεγονός που του επιτρέπει
να εξερευνήσει µόνο του το άµεσο περιβάλλον του. Η εκπλήρωση αυτής της
βασικής αναπτυξιακής ανάγκης του παιδιού χωρίς απαγορεύσεις και περιορι-
σµούς από το περιβάλλον του, εγκαθιδρύει την αυτονοµία του και το οδηγεί σε
σταδιακό αυτοέλεγχο της συµπεριφοράς του. Η κατάλληλη γονεϊκή φροντίδα,
που θα εστιάζει στην ενθάρρυνση της αυτονοµίας του παιδιού µε τη σωστή δι-
αµόρφωση του χώρου στο εσωτερικό του σπιτιού, ώστε αυτό να µην εγκυµο-
νεί άµεσους κινδύνους για το παιδί, αλλά και γενικότερα, η σταθερή, συνεπής
αλλά και εύκαµπτη -όπου χρειάζεται- συµπεριφορά των γονέων απέναντί του,
ενισχύουν συναισθηµατικά το παιδί και το βοηθούν στη βαθµιαία οργάνωση της
συµπεριφοράς του
Ιδιαίτερα στα σύγχρονα αστικά σπίτια – διαµερίσµατα µε τον περιορισµένο
και στενό εσωτερικό χώρο, που µέσα στεγάζουν την πυρηνική οικογένεια των

39
τριών ή και των τεσσάρων ατόµων, οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές για το παι-
δί. Θα πρέπει οι γονείς, µε αποφασιστικότητα, να δώσουν προτεραιότητα και
πάλι στην ανάπτυξη του παιδιού και τις ανάγκες αυτής της ηλικίας, ώστε να
του εξασφαλίσουν επαρκή και ασφαλή χώρο για αυτόνοµη κίνηση µέσα σε
όλο το σπίτι και όχι µόνο στο δωµάτιό του. Είναι λοιπόν σηµαντικό, στη φάση
αυτή της ανάπτυξης, να µπορεί το παιδί να κινείται µε ασφάλεια µέσα στο
σπίτι, ώστε να µην είναι απαραίτητες οι συνεχείς παρεµβάσεις ή ακόµα χειρό-
τερα οι απαγορεύσεις των γονέων. Σε κάθε περίπτωση, ειδικές κατασκευές
του εµπορίου, όπως το πάρκο – κρεββάτι, που εγκλωβίζουν το παιδί σε έναν
ασφαλή µεν αλλά ασφυκτικό χώρο, δεν µπορεί παρά να είναι λύσεις προσω-
ρινές. Οι κατασκευές αυτές είναι κατάλληλες για παραµονή του παιδιού µέσα
σε αυτές το πολύ 10΄ και καλό θα ήταν να αποφεύγονται εντελώς.
Αυτή του είδους η αντιµετώπιση του παιδιού στην ηλικία αυτή, µε σεβασµό
στην ανάγκη του για αυτονόµησή του µέσα στον χώρο που ζει και µεγαλώνει,
δηµιουργεί τις βάσεις για την ανάπτυξη µιας µελλοντικά ηθικά αυτόνοµης και
υπεύθυνης συµπεριφοράς από πλευράς του αλλά και µιας αποφασιστικότη-
τας στο χαρακτήρα του. Όσο, δηλαδή, µειώνεται σταδιακά ο γονεϊκός έλεγ-
χος προς το παιδί στη φάση αυτή της ηλικίας, τόσο περισσότερη αυτονοµία
εκχωρείται από το «υποσύστηµα» των γονέων µέσα στην οικογένεια προς το
ίδιο το παιδί. Η αυτονοµία αυτή του δίνει τη δυνατότητα να εξελίξει στο µέγιστο
βαθµό τις έµφυτες δυνατότητές του στους τοµείς της κινητικής, της νοητικής
και της γλωσσικής του ανάπτυξης αλλά και να αναπτύξει αποτελεσµατικότερο
έλεγχο πάνω στο σώµα του και στις βασικές του λειτουργίες.
Ειδικότερα, ο έλεγχος των σφιγκτήρων είναι σηµαντικό επίτευγµα στην ηλι-
κία αυτή. Το παιδί αισθάνεται περισσότερο ανεξάρτητο και αναπτύσσει ένα
βασικό συναίσθηµα αυτονοµίας σε σχέση µε τους γονείς του. Ο Freud το
ονοµάσε «πρωκτικό» στάδιο. Αντιθέτως, το περιβάλλον που δεν ενθαρρύνει
την αυτονοµία του παιδιού σε διάφορους τοµείς, η τιµωρητική ή η υπερπρο-
στατευτική στάση των γονέων, δηµιουργεί στη φάση αυτή της ανάπτυξης ένα
βασικό συναίσθηµα ντροπής στο παιδί, αµφιβολίας και ενοχής για τον εαυτό
του και για το σώµα του, ενώ ταυτόχρονα διαταράσσει τις σχέσεις του µε τους
γονείς. Αυτό µπορεί να το οδηγήσει σε µια υπέρ το δέον αντιδραστική συµπε-
ριφορά ή σε έναν νευρωσικό και καταναγκαστικό αυτοέλεγχο της συµπερι-
φοράς του. Και στις δύο όµως αυτές περιπτώσεις, θα περιοριστεί δραστικά η
αυτονοµία του παιδιού και µελλοντικά, ως ενήλικος, θα χαρακτηρίζεται από
έντονες συναισθηµατικές αντιδράσεις, από ξεσπάσµατα θυµού αλλά και από
αδυναµία προσωπικών επιλογών σε σηµαντικά θέµατα της ζωής του. Το πιθα-
νότερο είναι ότι ως ενήλικος δεν θα µπορεί να πάρει καµία σηµαντική απόφα-

40
ση στη ζωή του χωρίς την άµεση καθοδήγηση από άλλα άτοµα του περιβάλ-
λοντός του, που θα αναλαµβάνουν απέναντί του ρόλο «γονεϊκό».
Στο επόµενο αναπτυξιακό στάδιο (3
ο
– 5
ο
έτος), το παιδί έχει να ανταποκριθεί
στο στάδιο πρωτοβουλία ή ενοχή. Το παιδί, δηλαδή, ή θα πάρει συγκεκριµέ-
νες πρωτοβουλίες στο άµεσο περιβάλλον του, οι οποίες θα το διαφοροποιούν
και θα το αναδεικνύουν ως πρόσωπο µέσα σε αυτό ή θα αναπτύξει συναισθή-
µατα κατωτερότητας και ενοχής. Το αγόρι, σε αυτό το αναπτυξιακό στάδιο
όπου κυριαρχούν οι οιδιπόδειες επιθυµίες και συγκρούσεις, σύµφωνα πάντα
µε τον Freud, ταυτίζεται µε τον πατέρα αναπτύσσοντας βαθµιαία τον ανδρικό
ρόλο. Με την ταύτιση όµως αυτή µε τον πατέρα η φυσική (ερωτική) έλξη που
αισθάνεται για τη µητέρα του αποκτά πλέον µια κοινωνικοποιητική νοµιµότη-
τα. Αυτή ακριβώς η διαδικασία, η κοινωνικοποίηση δηλαδή της επιθυµίας για
τη µητέρα, περιλαµβάνει την υπέρβαση της οιδιπόδειας ενοχής αλλά και την
ανάπτυξη προσωπικών πρωτοβουλιών εξόδου από αυτήν. Η κατάλληλη γονεϊ-
κή στάση στη φάση αυτή περιλαµβάνει εκτός, από τη θέσπιση λογικών ορίων,
την αποφυγή κάθε ενοχοποιητικής και τιµωρητικής συµπεριφοράς απέναντι
στις όποιες διεκδικητικές και ανταγωνιστικές αντιδράσεις του παιδιού.
Η επιτρεπτική αυτή στάση αυτή των γονέων, της µητέρας δηλαδή που
«επιτρέπει» την ταύτιση µε τον πατέρα, αλλά και του πατέρα που προσφέρει
το κατάλληλο ανδρικό πρότυπο ταύτισης στο παιδί, «επιτρέπει» στο αγόρι να
ενσωµατώσει τα υγιή γονεϊκά αλλά και διαφυλικά πρότυπα µέσα στην οικο-
γένεια. Το βοηθά να ενστερνιστεί σταδιακά τους γονεϊκούς κανόνες, ώστε
η συµπεριφορά του να είναι αυθεντική και απαλλαγµένη από συναισθήµατα
ενοχής. Σε αντίθετη περίπτωση, η λανθασµένη στάση των γονέων απέναντι
στο παιδί, π.χ. για το αγόρι η εχθρική συµπεριφορά του πατέρα ή η µη διευκο-
λυντική στάση της µητέρας για προσκόλληση του στον πατέρα, θα εγκλωβίσει
συναισθηµατικά το παιδί και θα ενισχύσει την οιδιπόδεια προσκόλλησή του
στη µητέρα, λειτουργώντας ανασταλτικά στην ανάπτυξη του ψυχισµού του.
Το αποτέλεσµα της άλυτης αυτής οιδιπόδειας σύγκρουσης θα το οδη-
γήσει επίσης σε ηττοπάθεια και διάθεση εγκατάλειψης σε διαπροσωπικά ή
επαγγελµατικά ζητήµατα. Ακόµα, είναι πιθανό το αγόρι να χαρακτηρίζεται
από έλλειψη λειτουργικότητας και µια µόνιµη δυσκολία στην ανάπτυξη των
σχέσεων µε το αντίθετο φύλο, αλλά και από µια διάχυτη σύγχυση αναφορικά
µε τη σεξουαλική του ταυτότητα. Το κορίτσι, αντίστοιχα, θα πρέπει να επιλύ-
σει το σύνδροµο της Ηλέκτρας, ταυτιζόµενη υγιώς µε το γυναικείο πρότυπο
της µητέρας της, ώστε να αφοµοιώσει χωρίς εντάσεις και ενοχές τον κοι-
νωνικά αποδεκτό ρόλο του φύλου της και να αναπτύξει στη ζωή της υγιείς
διαπροσωπικές σχέσεις µε το άλλο φύλο.

41
Σύµφωνα µε τη θεωρία του Freud, τα µικρά αγοράκια και τα κοριτσάκια
µέχρι και τα τρία τους χρόνια αισθάνονται έντονη αγάπη και εξάρτηση και
προς τους δυο γονείς. Ιδιαίτερα όµως µε τη µητέρα τους έχουν µια ιδιαίτερη,
αισθησιακή και εξαρτητική σχέση. Από τα τρία µέχρι και τα πέντε τους χρόνια,
όµως, κατά τη διάρκεια δηλαδή της «φαλλικής» περιόδου σύµφωνα µε τον
Freud, αρχίζουν να νιώθουν τα πρώτα προσεξουαλικά σκιρτήµατα και ερεθί-
σµατα. Το αγόρι στη φάση αυτή θα διεκδικήσει ερωτικά τη µητέρα του, νιώθο-
ντας παράλληλα φθόνο και ανταγωνισµό για τον πατέρα του, ενώ το κορίτσι
θα διεκδικήσει τον πατέρα του και θα ανταγωνιστεί, αντίστοιχα, τη µητέρα του.
Το παιδί αναζητάει στην ηλικία αυτή τη σωµατική επαφή µε τον γονιό του αντί-
θετου φύλου. Έτσι, το κορίτσι θα φιλήσει τον µπαµπά του στο στόµα και θα
πέσει επάνω του, ενώ το αγόρι θα αγγίξει το στήθος ή το πόδι της µαµάς του.
Επίσης, αγόρια και κορίτσια θα γυρνούν γυµνά µέσα σε όλο το σπίτι χωρίς
κανένα ίχνος ντροπής, ακόµα και όταν οι γονείς τους έχουν καλεσµένους.
Το κορίτσι θα αρχίσει να τρίβει τα γεννητικά του όργανα στο µπράτσο της πο-
λυθρόνας του σαλονιού, το αγόρι θα ξυπνάει κάθε πρωί µε εµφανή στύση, κ.λπ.
Το παιδί, δηλαδη, στην ηλικία αυτή θα βιώσει, µε έναν εντελώς παιδικό όµως τρό-
πο, αυτό που αποκαλούµε στη γλώσσα των ενηλίκων «σεξουαλική απόλαυση».
Είναι ο «παιδικός ερωτισµός», σύµφωνα µε τον Freud. Νιώθοντας το µικρό αγόρι
αυτή την έλξη για τη µητέρα του είναι φυσικό, όπως αναφέραµε, να νιώσει ζήλεια
αλλά και εχθρότητα απέναντι στον πατέρα του, ενώ το κορίτσι, αντίστοιχα, νιώθει
ζήλεια για τη µητέρα της. Το γεγονός, όµως, της ζήλιας προς τους γονείς τους
τα γεµίζει ταυτόχρονα µε ενοχές. Το κορίτσι µε την εµφάνιση του συνδρόµου
της Ηλέκτρας, όπως λέγεται το σύνδροµο της ερωτικής έλξης προς τον πατέρα,
χάνει το στενό δέσιµο µε τη µητέρα του. Η διάρκεια του συνδρόµου της Ηλέκτρας
εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Ωστόσο, στην περίπτωση που το κορίτσι δε
βγεί νωρίς από αυτό, µπορεί να διαταραχτεί µόνιµα η σχέση µε τη µητέρα του και
να γίνει διπολική δηλ. σχέση εχθρότητας και αγάπης.
Οι επιθυµίες που δηµιουργούνται στο παιδί, αγόρι ή κορίτσι, στο στάδιο
αυτό του οιδιπόδειου συµπλέγµατος παραµένουν µε τη µορφή απωθηµένων
και στην ενήλικη ζωή, κρυµµένα πάντα πολύ καλά στο ασυνείδητο. Χάρη,
όµως, στο οιδιπόδειο αυτό σύµπλεγµα και τα αγόρια και τα κορίτσια έρχονται
σε µια πρώτη επαφή µε τη σεξουαλικότητά τους. Το στάδιο αυτό είναι ουσια-
στικά και το πρώτο στάδιο διαµόρφωσης της σεξουαλικής ταυτότητας. Κάθε
παιδί, στη φάση αυτή, αντιλαµβάνεται ότι διαφοροποιείται από το άλλο φύλο.
Η επιτυχηµένη, εποµένως, λύση του οιδιπόδειου είναι το κλειδί για την ανάπτυ-
ξη των κοινωνικά αποδεκτών ρόλων και της υγιούς διαµόρφωσης ταυτότητας
του φύλου. Αντίθετα, η αποτυχηµένη αντιµετώπιση του οιδιπόδειου συµπλέγ-

42
µατος για τα αγόρια ή του συµπλέγµατος της Ηλέκτρας για τα κορίτσια µπο-
ρεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήµατα στη διαµόρφωση της ταυτότητας του
φύλου στο παιδί. Ακόµα, όταν το παιδί δυσκολεύεται στην ταύτισή του µε τον
γονέα του ίδιου φύλου και νιώθει παρατεταµένα ενοχές για τα συναισθήµατά
του, τότε είναι πολύ πιθανό ως ενήλικος/η να είναι µόνιµα θυµωµένος/η µε
όλους τους σηµαντικούς ενηλίκους στη ζωή του ή µε τα πρόσωπα εξουσίας.
Πάντως, ακόµα και τα παιδιά εκείνα τα οποία στερούνται την παρου-
σία του γονέα του αντίθετου φύλου, εµφανίζουν συνήθως το οιδιπόδειο σύ-
µπλεγµα. Αυτό µπορεί να εξηγηθεί, γιατί µέσα στο άµεσο περιβάλλον των
παιδιών σχεδόν πάντα θα υπάρχει ένα πρόσωπο, άνδρας ή γυναίκα, που θα
µπορεί να υποκαταστήσει την έλλειψη του γονέα αντίθετου φύλου και να παί-
ξει τον ρόλο του οιδιπόδειου συντρόφου για το παιδί αυτό. Π.χ. για τα µικρά
αγόρια µε απουσία µητέρας το πρόσωπο αυτό µπορεί να είναι µια αγαπηµένη
θεία ή µια ξαδέρφη ή η νονά ή µια στενή φίλη της οικογένειας, ακόµα και
η οικιακή βοηθός. Για τα µικρά κορίτσια µε απουσία του πατέρα, πάντα θα
υπάρχει στην οικογένεια ένας ισχυρος θείος ή ο νονός ή ένας γείτονας, κ.λπ.
Σε κάθε περίπτωση, όµως, το πρόσωπο που θα υποκαταστήσει τον γονέα του
αντίθετου φύλου, θα πρέπει να αναλαµβάνει ρόλο φροντίδας αλλά και να
είναι ελκυστικό µε κάποιον τρόπο εκτός από το παιδί και για τον γονέα µε τον
οποίο µεγαλώνει το παιδί.
Ο άνθρωπος αυτός θα είναι οπωσδήποτε ένας ενήλικας ή µία ενήλικη µε
συστηµατική παρουσία στη ζωή του παιδιού και της οικογένειας, ο οποίος θα
ασχολείται στενά µε το παιδί και θα αναπτύξει µαζί του µια ιδιαίτερη σχέση.
Θα έχει, δηλαδή, µια µόνιµη και ουσιαστική παρουσία στη ζωή του παιδιού
και θα το φροντίζει. Πιθανόν να το ταΐζει ή να το βάζει κάποιες φορές για
ύπνο, θα του φέρνει παιχνίδια, θα παίζει µαζί του και γενικότερα θα ικανοποιεί
αρκετές από τις ανάγκες και τις επιθυµίες του. Με άλλα λόγια, θα κάνει ό,τι
κάνει περίπου κι ένας γονέας. Καλό είναι επίσης να ξέρουµε ότι οι παππούδες
και οι γιαγιάδες σπάνια επιλέγονται από τα παιδιά για το οιδιπόδειο, αφού η
ηλικία τους είναι συνήθως αποτρεπτικό στοιχείο για την εκδήλωση της ερωτι-
κής επιθυµίας του παιδιού.
Το τέταρτο αναπτυξιακό στάδιο, σύµφωνα µε τον Erikson, η φιλοπονία ή η
κατωτερότητα (6
ο
– 12
ο
έτος), συµπίπτει πλήρως µε την πρώτη σχολική ηλικία
του παιδιού. Η συµπεριφορά του παιδιού στην ηλικία αυτή αλλάζει εντελώς.
Έτσι, στην ηλικία των έξι ετών η εµφάνιση της ντροπής είναι ένα αλάνθαστο
σηµάδι ότι το οιδιπόδειο τελείωσε. Το παιδί, που µέχρι λίγο πριν έβγαζε τα
ρούχα του µπροστά σε όλο τον κόσµο µέσα στο σαλόνι, τώρα δεν κάνει ούτε
βήµα χωρίς την πυζάµα του. Οι σεξουαλικές επιθυµίες του στην ηλικία αυτή

43
καταστέλλονται. Το παιδί-µαθητής, διανύει την πιο ανώδυνη και προσαρµο-
στική φάση της ζωής του. Έχει ως κύριο αναπτυξιακό του έργο την εκδήλω-
ση του βασικού συναισθήµατος της φιλοπονίας. Με τον τρόπο αυτό το παιδί,
µέσα από τη συστηµατική ενασχόλησή του µε ένα έργο που αναλαµβάνει να
ολοκληρώσει, κατακτά ταυτόχρονα και τον αναπτυξιακό στόχο της ηλικίας
του. Είναι σηµαντικό εδώ να τονιστεί ότι το συναίσθηµα αυτό της ανάγκης
ολοκλήρωσης κάθε σηµαντικού έργου, που αναλαµβάνει κάθε παιδί στην ηλι-
κία αυτή, είναι έµφυτο. Είναι, δηλαδη, η έκφραση µιας αναπτυξιακής ανάγκης
του ίδιου του παιδιού και όχι το αποτέλεσµα µιας εξωτερικής επιβολής του
µέσω του σχολικού-εκπαιδευτικού συστήµατος, όπως πολλοί πιστεύουν.
Η επιθυµία του παιδιού για παιχνίδι παραχωρεί τώρα σταδιακά τη θέση της
στην επιθυµία του για την ολοκλήρωση έργου. Το παιδί ανακαλύπτει σιγά-σιγά
ότι η εργατικότητα, η παραγωγικότητα και η ολοκλήρωση µιας εργασίας, µπο-
ρούν να του προσφέρουν ένα συναίσθηµα ευφορίας και πληρότητας καθώς
και κοινωνική αναγνώριση και καταξίωση µέσα στην οµάδα του σχολείου. Με
τον τρόπο αυτό το παιδί εδραιώνει τη θέση του τόσο στο οικογενειακό όσο και
στο σχολικό περιβάλλον, στη σχολική τάξη και στην οµάδα των συνοµηλίκων.
Η προσπάθεια, όµως, για υποκατάσταση ή αντικατάσταση αυτής της εσωτερι-
κής επιθυµίας µε µία άλλη εξωτερική (π.χ. µε µια υλική ανταµοιβή) µπορεί να
αποπροσανατολίσει την έµφυτη αυτή ορµή του παιδιού και να την στρέψει σε
µια µη παραγωγική κατεύθυνση. Με άλλα λόγια, δεν πρέπει οι γονείς να συν-
δέουν τη σχολική επίδοση µε υλικά ανταλλάγµατα, αλλά να επενδύουν στην
αυθεντική ενίσχυση της προσπάθειας του παιδιού για επιτυχία στο σχολείο.
Το καλύτερο, άλλωστε, κίνητρο για επιτυχία είναι η ίδια η επιτυχία.
Όταν, όµως, η προσαρµογή του παιδιού στο σχολείο και οι προσπάθειες του
για αναγνώριση της αξίας του µέσα στο σχολικό περιβάλλον προσκρούσουν
επάνω σε επαναλαµβανόµενες αποτυχίες και µαταιώσεις, τότε δηµιουργείται
στο παιδί ένα αίσθηµα προσωπικής ανεπάρκειας, µειονεξίας και κατωτερότη-
τας. Οι µαταιώσεις αυτές δηµιουργούνται λόγω προσωπικών αναπτυξιακών
ανεπαρκειών ή άλλων εξωτερικών δυσκολιών που αντιµετωπίζει το παιδί στο
σχολείο, οι οποίες µπορεί να σχετίζονται µε το αναλυτικό πρόγραµµα ή µε την
κοινωνικότητα του παιδιού στο περιβάλλον του σχολείου γενικότερα. Η δηµι-
ουργία του αρνητικού αυτού συναισθήµατος της µαταίωσης δεν επιτρέπει στο
παιδί να εξωτερικεύσει τις πραγµατικές του δυνατότητες και το καθηλώνει σε
µια αντιπαραγωγική και ηττοπαθή συµπεριφορά µέσα στην τάξη. Η αδυναµία
αυτή σταδιακά εξελίσσεται σε µια µαθηµένη αδυναµία, η οποία αποτρέπει το
παιδί να αναλαµβάνει και να ολοκληρώνει ένα συγκεκριµένο έργο, ακριβώς
γιατί φοβάται να βιώσει µια ακόµα αποτυχία. Στην προσπάθειά του, µάλιστα,

44
να υποκαταστήσει αυτή την ανεπάρκειά του στον µαθησιακό τοµέα, όχι σπά-
νια το παιδί υιοθετεί ρόλους παραβατικότητας των κανόνων του σχολείου κα-
θώς και ανυπακοής προς τους δασκάλους του.
Το επόµενο στάδιο, το πέµπτο κατά σειρά, συµπίπτει µε την περίοδο της
εφηβείας. Είναι το στάδιο της κατάκτησης ταυτότητας ή της σύγχυσης ρόλων
(12ο-18ο έτος). Οι έντονες αλλαγές σε όλα τα επίπεδα που επέρχονται στην
ηλικία αυτή της εφηβείας προοιωνίζονται µια συνολική αναδιάρθρωση στον
ψυχισµό του εφήβου. Στη φάση αυτή, όλα τα προηγούµενα αναπτυξιακά θέ-
µατα επανέρχονται και επαναδιαπραγµατεύονται ως «οι µάχες που καλείται ο
έφηβος να ξαναδώσει» στην πορεία του προς την ενηλικίωση, στην πορεία του
δηλαδή για τη διαµόρφωση της νέας του ταυτότητας. Στην εφηβεία, ο έφηβος
έρχεται αντιµέτωπος µε τη νέα µορφή του σώµατός του που αλλάζει συνεχώς
και αποκτά σταδιακά τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της ενηλικιότητας και του
φύλου του. Με την έξοδό του από την εφηβεία, ο έφηβος πρέπει να έχει ορι-
στικοποιήσει τη διαµόρφωση της σεξουαλικής του ταυτότητας µε την ενεργητι-
κή ανάληψη του αντίστοιχου ρόλου, να έχει αποκρυσταλλώσει την προσωπική
του ταυτότητα ως πρόσωπο κοινωνικό αλλά και να έχει βάλει τις βάσεις για µια
ψυχική και συναισθηµατική ανεξαρτητοποίηση από τους γονείς του.
Κατά την εφηβεία, εποµένως, συντελείται µια σειρά από έντονες και ραγ-
δαίες µεταβολές στον σωµατικό, στον συναισθηµατικό, στον ψυχολογικό και
στον κοινωνικό τοµέα, που δηµιουργούν έντονα συναισθήµατα αναστάτωσης
τόσο στον έφηβο όσο και στην οικογένειά του. Η εφηβεία είναι µία περίοδος
έντονης ρευστότητας, όπου στην προσπάθεια του εφήβου για αναζητήση ταυ-
τότητας, δηµιουργούνται πάρα πολλές εντάσεις και παρατηρείται µια κορύφω-
ση των συγκρούσεων, τόσο σε ενδοπροσωπικό όσο και σε διαπροσωπικό επί-
πεδο. Ένας καταιγισµός, µια πραγµατική έκρηξη ορµονών συγκλονίζει το σώµα
και διεγείρει τις αισθησεις του εφήβου. Τα κύρια χαρακτηριστικά της εφηβείας,
σε επίπεδο συµπεριφορών, είναι η εναντιωµατική συµπεριφορά προς τους γο-
νείς και η αποστασιοποίηση των εφήβων από το οικογενειακό περιβάλλον. Την
ίδια στιγµή προσκολλώνται στην οµάδα των συνοµηλίκων, από οποία οι έφηβοι
προσδοκούν να αφοµοιώσουν και να ενισχύσουν ακόµα περισσότερο τα χαρα-
κτηριστικά του φύλου τους,
Στην ηλικία επίσης αυτή, οι διαταραχές διάθεσης όπως η αµφιθυµία, η ευ-
ερεθιστότητα η οποία εναλάσσεται µε συναισθήµατα θλίψης, το άγχος της
αποτυχίας που εναλάσσεται µε την υπερβολική αυτοπεποίθηση και αίσθηµα
αισιοδοξίας, κ.λπ. είναι καθηµερινά φαινόµενα στη ζωή των εφήβων. Ο έφη-
βος αισθάνεται συχνά ότι δεν τον αγαπούν, όπως επίσης αισθάνεται και ντρο-
πή για διάφορα πράγµατα. Τα κορίτσια, για παράδειγµα, αισθάνονται ντροπή

45
για το σώµα τους, για το στήθος τους που προβάλλει ξαφνικά µέσα από το
µπλουζάκι ή το πουκάµισο και αλλάζει την εικόνα τους, αισθάνονται ντροπή
γενικότερα για την εµφάνισή τους και πολύ περισσότερο για το βάρος τους.
Ακόµα, ο έφηβος βαριέται πολύ συχνά και χάνει εύκολα το ενδιαφέρον του,
αµφιταλαντεύεται συνεχώς µεταξύ υπέρµετρα υψηλής και υπέρµετρα χαµη-
λής αυτοεκτίµησης και αυτοπεποίθησης και έχει την τάση να δοκιµάζει νέους
τρόπους συµπεριφοράς. Γενικότερα, πειραµατίζεται σε όλα τα επίπεδα. Η
εφηβεία είναι, συνολικά, µια περίοδος έντασης και αστάθειας, που µόνο µε τη
νηπιακή ηλικία θα µπορούσε κανείς να την παροµοιάσει. Όλα τα χακτηριστικά
ενός εφήβου συνθέτουν µια εικόνα «ανωριµότητας», όµως η ανωριµότητα
αυτή, δεν είναι παρά ο προθάλαµος της ωριµότητας που θα επακολουθήσει.
Σύµφωνα, µάλιστα, µε τον Donald Winnicott (1965), η «ανωριµότητα» αυτή
της εφηβικής ηλικίας αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση για την ενήλικη
ωριµότητα, ενώ αντιθέτως η «ψευδοωριµότητα» του εφήβου είναι αυτή που
οδηγεί στην ενήλικη ανωριµότητα.
Συνήθως, οι γονείς κατά την περίοδο αυτής της εφηβικής αναστάτωσης,
αισθάνονται µεγάλη ανασφάλεια. Οι περισσότεροι δεν αναγνωρίζουν το παι-
δί τους και θεωρούν ότι δεν είναι πια σε θέση ούτε καν να επικοινωνήσουν
µαζί του. Λόγω ελλιπούς ενηµέρωσης, οι γονείς αντί να αντιλαµβάνονται την
ηλικία της εφηβείας ως µια ευκαιρία για τον έφηβο να διαπραγµατευτεί την
ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του, την αντιµετωπίζουν περισσότερο σαν
πρόβληµα που αντιµετωπίζει το παιδί τους και που οι ίδιοι προσπαθούν να το
αντιµετωπίσουν. Νιώθουν πολύ συχνά απογοήτευση αναλογιζόµενοι ότι, αν
και οι ίδιοι από την πλευρά τους έχουν κάνει ό,τι µπορούσαν και ό,τι ήταν δυ-
νατόν για να βοηθήσουν το παιδί τους, δεν έχουν από αυτό την ανταπόκριση
που περιµένουν και την αντιµετώπιση που θεωρούν ότι τους αξίζει.
Μην µπορώντας να κατανοήσουν την αµφισβήτηση και πολλές φορές
ακόµα και την απόρριψη των εφήβων συνολικά για τους ίδιους, τις αξίες τους,
αλλά και τη µέχρι τώρα πορεία της ζωής τους, απογοητεύονται και ταυτόχρο-
να αναστατώνονται. Θεωρούν ότι, µην έχοντας πλέον εκείνοι τον έλεγχο στη
ζωή του παιδού τους, αυτό γίνεται περισσότερο ευάλωτο και κινδυνεύει άµε-
σα από τις κακές επιλογές του. Στην προσπάθειά τους, λοιπόν, να ανακτήσουν
και να αναλάβουν πάλι οι ίδιοι τον έλεγχο στη ζωή του παιδιού τους, προκει-
µένου να το προστατέψουν και να το αποτρέψουν από τις αρνητικές εξελίξεις
που αυτοί διαβλέπουν, προσπαθουν να το συνετίσουν και να το ελέγξουν µε
αποτέλεσµα όµως να συγκρούονται µαζί του και να µεγαλώνουν ακόµα πε-
ρισσότερο το χάσµα µεταξύ τους. Το σηµαντικότερο όµως είναι ότι άθελά
τους δρουν ανασταλτικά στην ψυχοσυναισθηµατική ανάπτυξη των εφήβων

46
και στην πορεία τους προς την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς τους.
Αντίθετα, ένα συνεργατικό και υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον,
µέσα από τη διαµόρφωση ενός θετικού κλίµατος για το σύνολο της οικογένει-
ας, δεν αντιµετωπίζει τον έφηβο ως «πρόβληµα» και δεν τον εµποδίζει στην
εξέλιξή του. Τον στηρίζει στην πορεία ανεξαρτητοπόιησής του από την εξου-
σία που ασκεί πάνω του η οικογένεια, δείχνει εµπιστοσύνη στον χαρακτήρα
του και δεν τον εµποδίζει να συνδεθεί και να αναπτύξει το συναίσθηµα του
«ανήκειν» στην οµάδα των συνοµηλίκων του. Με τον τρόπο αυτό ο έφηβος,
έχοντας πάρει την απόσταση που χρειάζεται από την οικογένειά του, η οποία
όµως εξακολουθεί να του δείχνει την εµπιστοσύνη της, δεν τον γεµίζει ενο-
χές και δεν οξύνει την ένταση ανάµεσά τους, εδραιώνει µέσα του ένα ισχυρό
σύστηµα αξιών που θα προάγει το αίσθηµα δέσµευσης, της πίστης, της αφο-
σίωσης αλλά και του καθήκοντος. Αναπτύσσει έναν προσωπικό ηθικό κώδικα
αξιολόγησης και κατακτά σταδιακά µια ηθική αυτονοµία. Είναι, εποµένως,
απαραίτητο οι γονείς να εναρµονιστούν µε τις νέες εξελικτικές ανάγκες του
παιδιού τους και να θέσουν µε ευλυγισία τα όρια στη συµπεριφορά όλων των
µελών της οικογένειας, χωρίς να εστιάζουν µόνο στη δική του αναµενόµενη
παραβατικότητα και χωρίς περιττές και άσκοπες εντάσεις ανάµεσά τους. Χω-
ρίς να αντεπιτίθενται αλλά ούτε και να «καταρρέουν» κάτω από το βάρος των
«ανώριµων» και «επικίνδυνων» συµπεριφορών του εφήβου
Όταν οι προϋποθέσεις στην οικογένεια και το περιβάλλον του εφήβου δεν
είναι καλές για την υποστήριξη της θετικής πορείας του προς την αναζήτηση
ταυτότητας, όταν οι γονείς αδυνατούν να αναγνωρίσουν ο,τιδήποτε «καλό»
στη συµπεριφορά του εφήβου, αλλά διαµορφώνουν απέναντί του αρνητική
και τιµωρητική συµπεριφορά, ελλοχεύει ο κίνδυνος στη φάση αυτή της ανά-
πτυξης να γίνει η αντισταθµιστική εδραίωση µιας αρνητικής ταυτότητας. Έτσι,
είναι δυνατόν ο έφηβος να καταφύγει σε επιλογές που κοινωνικά θεωρούνται
επικίνδυνες ή ανεπιθύµητες, προκειµένου να διαµορφώσει ένα συναίσθηµα
δικής του ύπαρξης και µια αίσθηση προσωπικού ελέγχου πάνω σε διάφορες
καταστάσεις τις οποίες ο ίδιος δηµιουργεί ή συναινεί στη διαµόρφωσή τους.
Οι αυτοκαταστροφικές συµπεριφορές των εφήβων, οι εξαρτήσεις από ουσίες
που ανοίγουν την πόρτα σε έναν άλλο φανταστικό κόσµο, οι αγώνες ταχύ-
τητας µε τίµηµα την ίδια τη ζωή, κ.λπ., είναι µερικές από αυτές τις ανεπιθύ-
µητες επιλογές. Ο Erikson υποστηρίζει ότι η συµπεριφορά του εφήβου, στις
περιπτώσεις αυτές, φαίνεται να διαµορφώνεται από τη σκέψη ότι «καλύτερα
να είµαι ένα µηδενικό ή να είµαι κάποιος κακός, παρά να είµαι κάποιος µε
ανεπαρκή υπόσταση και ταυτότητα».
Από την άλλη πλευρά, βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος, να οδηγηθεί

47
ο έφηβος σε µια αδυναµία σχηµατισµού προσωπικής ταυτότητας, µέσα από
την καθήλωσή του σε ένα παρατεταµένο µορατόριουµ ή µία σύγχυση ρόλων.
Όταν η οικογένεια εγκλωβίζει συναισθηµατικά τον έφηβο και δεν του «επιτρέ-
πει» τη συναισθηµατική αυτή αποστασιοποίηση και αποµάκρυνσή του στην
κατεύθυνση της αµφισβήτησης των παραδοσιακών αξιών και της οικογενεια-
κής εξουσίας, τότε ο έφηβος καθηλώνεται συναισθηµατικά µέσα στη σχηµα-
τοποιηµένη δοµή της πατρικής οικογένειας και δεν µπορεί να επικοινωνήσει
ισότιµα µε τους συνοµηλίκους του και να ενταχθεί στην οµάδα τους. Έτσι, ο
έφηβος είναι σε µία διαρκή σύγχυση, αφού η έλλειψη ή ο περιορισµός της
οµόφυλης και ετερόφυλης συναναστροφής µέσα στην οµάδα των συνοµηλί-
κων, δεν του επιτρέπει να αφοµοιώσει και να αναπτύξει ο ίδιος τα χαρακτηρι-
στικά του ρόλου που αντιστοιχεί στο φύλο του.
Εδώ, πρέπει να επισηµάνουµε, για µια ακόµα φορά, ότι οι γονείς θα πρέπει
να µάθουν να εµπιστεύονται τα έφηβα παιδιά τους, να τα ενθαρρύνουν και
να τα υποστηρίζουν, ώστε αυτά να µπορέσουν να πάρουν τη συναισθηµατική
απόσταση από την πατρική τους οικογένεια, που θα τους επιτρέψει να βιώσουν
µε φυσιολογικό τρόπο την εφηβεία τους. Πρέπει να επισηµάνουµε επίσης ότι,
όταν η εξελικτική πορεία του παιδιού µέχρι την εφηβεία δεν ήταν ευνοϊκή για
την ανάπτυξή του, η αθροιστική συσσώρευση και η συνολική επαναδιαπραγ-
µάτευση των αναπτυξιακών του ελλειµµάτων από τα προηγούµενα στάδια, τεί-
νει να δηµιουργήσει στον έφηβο µια σύγχυση ρόλων και να τον οδηγήσει σε
αναστολή της επιλογής ταυτότητας. Το γεγονός αυτό µπορεί να οδηγήσει στη
µη ικανοποιητική επίλυση του σταδίου αυτού, που ολοκληρώνεται µε την απο-
κρυστάλλωση των βασικών δοµικών στοιχείων της ταυτότητας στοιχείο απα-
ραίτητο στην ηλικία αυτή. Η σύγχυση που δηµιουργείται προκαλεί στον έφηβο
µια κατάσταση παρατεταµένης εφηβείας, η οποία τον εµποδίζει να αναλάβει
ώριµες και υπεύθυνες συµπεριφορές στην πορεία της ζωής του.
Στο επόµενο εξελικτικό στάδιο στον κύκλο της ζωής, στην πορεία της δια-
µόρφωσης και της εξέλιξης της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου, σύµφωνα
πάντα µε τον Erikson, ο αναπτυξιακός στόχος είναι η σύναψη µιας ολοκληρω-
µένης σχέσης µε το άλλο φύλο. Είναι η δηµιουργία µιας σχέσης οικιειότητας
και αγάπης του ατόµου µε τον ερωτικό του σύντροφο µέσα από την έκφραση
και αποδοχή της σεξουαλικότητάς του. Είναι το στάδιο της µοιρασµένης ταυ-
τότητας και της συντροφικότητας, κατά το οποίο η ταυτότητα του ενός συνδέ-
εται άρρηκτα µε την ταυτότητα του άλλου συντρόφου. Στον αντίποδα αυτής
της επιτυχηµένης για το άτοµο έκβασης, είναι η αδυναµία του να δηµιουρ-
γήσει µια καλή σχέση µε το άλλο φύλο. Το γεγονός αυτό έχει σαν αποτέλε-
σµα όχι µόνο την αδυναµία σύναψης υγιούς ερωτικής σχέσης, αλλά και την

48
κοινωνική αποµόνωση του ατόµου. Ηλικιακά, αυτή είναι η πρώτη φάση της
ενήλικιότητας (20
ο
– 40
ο
έτος).
Η ηλικία αυτή είναι και η πιο καθοριστική φάση ζωής του ανθρώπου στην
πορεία του προς τη συνάντηση µε το άλλο φύλο. Όλη η ανάπτυξη της προ-
σωπικότητάς του, όπως έχει συντελεστεί στα προηγούµενα χρόνια της ζωής
του, λειτουργεί αθροιστικά προς την επιτυχία αυτού του στόχου. Όλη του η
ανάπτυξη θα γίνει το θεµέλιο αλλά και το µέσο για τη συνάντησή του µε το
άλλο φύλο και τη δηµιουργία µιας υγιούς σχέσης, που θα οδηγήσει το ατοµι-
κό «εγώ» στο συλλογικό «εµείς». Μέσα από αυτή τη συνάντηση των δύο φύ-
λων οι δύο θα γίνουν ένα ζευγάρι, θα δεσµευτούν να χτίσουν από κοινού µια
νέα ζωή που θα τους εξασφαλίσει αγάπη, ασφάλεια και σταθερότητα. Προϊόν
και καρπός αυτής της αγάπης θα είναι το µεγαλύτερο και το πολυτιµότερο
απόκτηµα στη ζωή κάθε ανθρώπου, η ελπίδα του αύριο, τα παιδιά.
Ακολουθεί η µέση και πιο παραγωγική φάση της ενηλικιότητας (40
ο
– 65
ο

έτος), στην οποία ο κύριος αναπτυξιακός στόχος κάθε ανθρώπου, σύµφωνα
µε τον Erikson, είναι η ανάπτυξη της ικανότητάς του για προσφορά. Σηµαντι-
κοί κοινωνικοί παράγοντες στην ηλικία αυτή είναι ο/η σύζυγος, τα παιδιά και
τα διάφορα κοινωνικά πρότυπα. Ο ενήλικoς αντιµετωπίζει τα καθήκοντά του,
ώστε να καταφέρει να γίνει παραγωγικός στη δουλειά του, να θρέψει τα παιδιά
του και να προσφέρει γενικότερα στην οικογένειά του. Το επίπεδο αυτής της
«παραγωγικότητας» καθορίζεται σε µεγάλο βαθµό από την καλλιέργεια κάθε
ατόµου. Στο άλλο άκρο είναι ο άνθρωπος αυτός που είναι ανίκανος ή απρόθυ-
µος να αναλάβει τις ευθύνες του. Αυτός θα γίνει στάσιµος και ατοµοκεντρικός,
ανίκανος να προσφέρει στους άλλους ο,τιδήποτε. Έχει αποτύχει οριστικά να
σχετιστεί µε το άλλο φύλο σε µία σχέση µονιµότητας, αλληλοσεβασµού και
αµοιβαιότητας και η ζωή του περιστρέφεται σε οµόκεντρους κύκλους γύρω
από τον εαυτό του. Το άτοµο αυτό θα µετατραπεί σιγά σιγά, χωρίς το ίδιο ουσι-
αστικά να το συνειδητοποιεί, σε µια ναρκισσιστική προσωπικότητα, µε αδυνα-
µία προσφοράς σε οποιονδήποτε άλλον εκτός από τον εαυτό του.
Ολοκληρώνοντας το εξελικτικό µοντέλο για την προσωπικότητα του Erik-
son, στην όψιµη φάση της ενήλικης ζωής και µετά το 65
ο
έτος, ο κύριος ανα-
πτυξιακός στόχος κάθε ανθρώπου είναι η ανάπτυξη του συναισθήµατος της
πληρότητας και της προσωπικής ακεραιότητας, µέσα από τη διαµόρφωση µιας
αντίληψης προσωπικής αυταξίας. Η αντίληψη αυτή διαµορφώνεται ύστερα
από αξιολόγηση του ίδιου του ατόµου για τη συνολική του πορεία στο πλαίσιο
της κοινωνικής του ζωής. Στον αντίποδα αυτών των θετικών συναισθηµάτων
προσωπικής ολοκλήρωσης είναι η απόγνωση που ενδεχοµένως µπορεί να
επιφέρει στον άνθρωπο η µη αποδοχή του εαυτού του και η αρνητική αυτοαξι-

ολόγηση της πορείας ζωής του. Κάθε άνθρωπος, εποµένως, στην αποτίµηση
της συνολικής πορείας της ζωής του βρίσκεται και πάλι αντιµέτωπος µε τον
εαυτό του. Η παρουσία όµως του συντρόφου του άλλου φύλου, η οικογένεια
µε τα νέα µέλη και τα εγγόνια αλλά και η γενικότερη κοινωνική εκτίµηση, την
οποία εξακολουθεί αυτός να απολαµβάνει, είναι σηµαντικό στήριγµα για κάθε
άνθρωπο στην πορεία της ζωής του.
Συνοπτικά, τα οκτώ στάδια ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης της προσωπικότη-
τας σύµφωνα µε τη θεωρία του Erikson είναι τα παρακάτω:
 Βασική εµπιστοσύνη – Δυσπιστία
 Αυτονοµία – Αµφιβολία
 Πρωτοβουλία – Ενοχή
 Φιλοπονία – Κατωτερότητα
 Ταυτότητα – Σύγχυση Ρόλων
 Οικειότητα – Αποµόνωση
 Ενδιαφέρον για τους άλλους ανθρώπους – Αυτοαπορρόφηση
 Καταξίωση – Απόγνωση
Τα στάδια ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης της προσωπικότητας σύµφωνα µε
τη θεωρία του Freud είναι:
 Στοµατικό στάδιο
 Πρωκτικό στάδιο
 Φαλλικό στάδιο
 Στάδιο λανθάνουσας σεξουαλικότητας
 Στάδιο ετερόφυλης σεξουαλικότητας
2. 3 Άνδρας – γυναίκα. τόσο ίδιοι αλλά και τόσο διαφορετικοί
«Άνδρες από τον Άρη, γυναίκες από την Αφροδίτη» (Gray, 2010), ο τίτλος ενός
βιβλίου που µεταφράστηκε και στα ελληνικά. Η Αλίκη, 35 ετών παντρεµένη,
λέει στην έρευνα του Εργαστηρίου Ψυχολογικών Εφαρµογών & Σχεδιασµού
του Τµήµατος Επικοινωνίας & Μ.Μ.Ε. (Ντάβου, 2007), «
Δεν καταλαβαίνω πά-
ντα τον άντρα µου γιατί δίνω προτεραιότητα σε πράγµατα που ενοχλούν εµέ-
να την ίδια. Δεν τον γνωρίζω εντελώς καλά, γιατί είναι άντρας. Εγώ σκέφτοµαι
όπως µια γυναίκα, άρα εκ των πραγµάτων δεν µπορώ να τον καταλάβω. Είναι
άλλοι οι ρόλοι. Και µόνο που µιλάµε για το άλλο φύλο, σηµαίνει ότι υπάρχουν
πράγµατα που δεν µπορώ να τα καταλάβω. Οι διαφορές αντρών και γυναικών
δε θα µπορέσουν να εξοµοιωθούν ποτέ γιατί είναι από τη φύση. Δεν είµαστε
ίδιοι, άρα δε µπορούµε να γίνουµε ίσοι αφού µιλάµε για διαφορετικά πράγµα-
τα. Ζηλεύω κάποια πράγµατα που έχουν οι άντρες και δεν έχουν οι γυναίκες
49

όπως το αντριλίκι τους, δηλαδή είναι ντόµπροι, αυθόρµητοι και πιο αποφασι-
στικοί, δεν έχουν τη ζήλια όπως οι γυναίκες στην αντρική παρέα. Οι γυναίκες
είναι από τη φύση τους πιο ζηλιάρες, πιο κτητικές. Έτσι είναι το µυαλό τους
».
Πολλές φορές, επίσης, αρκετοί διάσηµοι αλλά και λιγότερο διάσηµοι άν-
θρωποι έχουν ασχοληθεί κατά καιρούς, ο κάθε ένας µε τον τρόπο του, µε το
θέµα της διαφορετικότητας µεταξύ ανδρών και γυναικών. Ο Βίκτωρ Ουγκώ,
1802-1885, Γάλλος συγγραφέας, «
Οι άνδρες κυνηγούν. Οι γυναίκες ψαρεύ-
ουν
». Η Erica Jong, αµερικανίδα συγγραφέας γεννηµένη το 1942, «Βλέπεις
πολλούς έξυπνους άντρες µε ηλίθιες γυναίκες, αλλά ποτέ µια έξυπνη γυναίκα
µε ηλίθιο άντρα
». Ο Αριστοτέλης Ωνάσης, 1900-1975, Έλληνας εφοπλιστής:
«
Αν δεν υπήρχαν γυναίκες, όλα τα λεφτά του κόσµου δεν θα είχαν σηµασία». Η
Simone De Beauvoir, 1908-1986, Γαλλίδα συγγραφέας: «
Το να κερδίσεις έναν
άντρα είναι τέχνη. Το να τον κρατήσεις είναι επάγγελµα
». Ο Robert Heinlein,
1907-1988, Αµερικανός συγγραφέας επιστηµονικής φαντασίας: «
Οι γυναίκες
και οι γάτες θα κάνουν ό,τι τους αρέσει. Οι άντρες και οι σκύλοι θα πρέπει να
χαλαρώσουν και να συνηθίσουν σ’ αυτήν την ιδέα
». Ο Marcel Achard, 1899-
1974, Γάλλος συγγραφέας: «
Στις γυναίκες αρέσει αυτό που ακούν, στους
άντρες αυτό που βλέπουν
». Ο Λύντον Τζόνσον, 1908-1973, Αµερικανός Πρόε-
δρος [1963-1968]: «
Υπάρχουν δυο µόνο πράγµατα που µπορούν να κάνουν τη
γυναίκα σου ευτυχισµένη: πρώτον να την κάνεις να νοµίζει ότι περνάει το δικό
της και, δεύτερον, να περνάει το δικό της
». Ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ, 1712-1778, Γαλ-
λοελβετός φιλόσοφος: «
Οι άντρες αγαπάνε λίγο και συχνά, ενώ οι γυναίκες
πολύ και σπάνια
». Η Hellen Rowland, 1875-1950, Αµερικανίδα χιουµορίστρια:
«
Για να είσαι ευτυχισµένη µ’ έναν άντρα, πρέπει να τον καταλαβαίνεις πολύ και
να τον αγαπάς λίγο. Για να είσαι ευτυχισµένος µε µια γυναίκα, πρέπει να την
αγαπάς πολύ και να µην προσπαθείς να την καταλάβεις καθόλου
». Ο Jerry
Seinfeld, 1954, Αµερικανός κωµικός, είπε: «
Οι άντρες θέλουν από τις γυναίκες
το ίδιο πράγµα που ζητάνε από τα εσώρουχά τους: λίγη υποστήριξη, ζεστα-
σιά, άνεση, ελευθερία
». Και για το τέλος, ίσως το καλύτερο. Ο Quentin Crisp,
1908-1999, Βρετανός συγγραφέας: «
Ο πόλεµος ανάµεσα στα δύο φύλα είναι
ο µόνος στον οποίο τα αντίπαλα µέρη κοιµούνται τακτικά µε τον εχθρό
».
Για πολλούς αιώνες οι διαφορές µεταξύ των δύο φύλων αποδίδονταν απο-
κλειστικά και µόνο στη βιολογία. Οι βιολογικές διαφορές µεταξύ των δύο φύ-
λων ήταν αποκλειστικά υπεύθυνες για όλες τις διαφορές σε επίπεδο συµπε-
ριφοράς, χαρακτήρα, κ.λπ. Άνδρες και γυναίκες είχαν διάφορες «φυσικές
ιδιότητες», γεγονός που στη συνέχεια προσδιόριζε το τι είναι «κανονικό» και
«σωστό» για τον καθένα και την καθεµία αντίστοιχα. Έτσι, η συµπεριφορά
τόσο του άνδρα όσο και της γυναίκας ήταν έµφυλη, γεγονός που διαµόρφωνε
50

51
ανάλογα σε κάθε εποχή αυτό που θεωρείτο «ανδρικό» και «γυναικείο». Είναι
γεγονός ότι τα δύο φύλα έχουν ουσιαστικές διαφορές µεταξύ τους, οι οποί-
ες δεν περιορίζονται µόνο στα βασικά εξωτερικά τους χαρακτηριστικά, όπως
είναι η σωµατική διάπλαση, η τριχοφυία, τα γεννητικά όργανα, κ.λπ. Πολλές
από αυτές τις διαφορές έχουν βιολογική βάση και άλλες πάλι είναι κοινωνικά
επηρεασµένες και διαµορφωµένες. Υπάρχουν π.χ. πολύ σηµαντικές βιολογι-
κές διαφορές σε ό,τι αφορά στη δοµή και στη λειτουργία του ανδρικού και του
γυναικείου εγκεφάλου, καθώς επίσης και στις ορµόνες που εκκρίνονται στον
οργανισµό του άνδρα και της γυναίκας. Οι ορµόνες αυτές είναι σε µεγάλο
βαθµό υπεύθυνες για τις πολλές και σηµαντικές διαφορές στη συµπεριφορά
των δύο φύλων. Ωστόσο, η άποψη που φαίνεται σήµερα να επικρατεί, είναι ότι
οι βιολογικές διαφορές δεν επηρεάζουν άµεσα το ρόλο του φύλου αλλά πε-
ρισσότερο έµµεσα, αφού η επίδρασή τους είναι το αποτέλεσµα των τυπικών
κοινωνικών αντιδράσεων απέναντι στις διαφορές αυτές (Cahil, 1983).
Η τεστοστερόνη, η ντοπαµίνη, οι ενδορφίνες και η σεροτονίνη είναι καθο-
ριστικές ουσίες για τη χηµεία και τη λειτουργία του εγκεφάλου µας, οι οποίες
καθορίζουν κυρίως τη διάθεση αλλά και την αυθόρµητη συµπεριφορά µας, µε
τις άµεσες αντιδράσεις µας σε διάφορα ζητήµατα. Από την άλλη όµως πλευ-
ρά, η γυναίκα περιορίστηκε για αιώνες ολόκληρους στο σπίτι, έχοντας ως
κύριο έργο τη φυσική αναπαραγωγή των κοινωνιών µέσα από τον ρόλο της
µητέρας και της συζύγου και αναλαµβάνοντας αποκλειστικά εργασίες µέσα
ή γύρω από το σπίτι, προκειµένου να επιµελείται την ανατροφή των παιδιών.
Αυτό περιόρισε το πλήθος των επιλογών και των ρόλων που θα µπορούσε να
αναλάβει η γυναίκα µέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι, περιόρισε δραµατικά το
φάσµα των επιλογών της αλλά και των κοινωνικών θεσµών στους οποίους θα
µπορούσε ίσως να είχε πρόσβαση. Η γυναικεία ταυτότητα, δηλαδή, προσδι-
ορίστηκε για αιώνες αποκλειστικά σχεδόν από τον αναπαραγωγικό της ρόλο
µέσα στην κοινωνία και τη µητρότητα.
Σήµερα ξέρουµε ότι οι γυναίκες είναι περισσότερο «αριστεροεγκεφαλικές»
από τους άνδρες. Το αριστερό δηλαδή ηµισφαίριο είναι συνήθως περισσότε-
ρο ενεργό στις γυναίκες σε όλες τις δραστηριότητες και σ΄ συτό εδράζονται οι
κυριότερες γνωστικές τους λειτουργίες. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα οι γυναί-
κες να έχουν πιο αναλυτική σκέψη από τους άνδρες και να υπερτερούν στην
γνωστική επεξεργασία γλωσσικών κυρίως ερεθισµάτων. Αντίθετα, οι άνδρες
είναι πιο «δεξιοεγκεφαλικοί» και για το λόγο αυτό έχουν µια πιο ευρεία και συ-
νολική αντίληψη της πραγµατικότητας, βλέπουν τα πράγµατα µε περισσότερη
ίσως προοπτική και έχουν γενικότερα καλύτερο προσανατολισµό στο χώρο.
Αν λάβει κανείς υπόψη του ότι τα δύο αυτά ηµισφαίρια διαφέρουν ανατοµικά

52
µεταξύ τους ακόµα και κατά την περίοδο της βρεφικής ηλικίας, καταλαβαίνει
ίσως καλύτερα τι συνεπάγονται οι διαφορές αυτές.
Ακόµα, σύµφωνα µε ερευνητικά δεδοµένα από την ιατρική σχολή του Πα-
νεπιστηµίου της Indiana, οι γυναίκες χρησιµοποιούν το σύνολο του εγκεφάλου
τους, όταν ακούνε, ενώ οι άνδρες µόνο το αριστερό ηµισφαίριο (sciencenews.
gr/ 07.05.2002). Η έρευνα έγινε µε µια παραλλαγή της µεθόδου της λειτουρ-
γικής µαγνητικής τοµογραφίας (fMRI), η οποία καταγράφει την εγκεφαλική
δραστηριότητα σε ζωντανούς εγκεφάλους. Σύµφωνα µε τα αποτελέσµατα της
έρευνας, υπάρχουν µεγάλες διαφορές στη νευρική δραστηριότητα του γυναι-
κείου εγκεφάλου στο άκουσµα µιας ιστορίας. Οι ανατοµικές µελέτες µέχρι σή-
µερα δεν µπορούσαν να αναδείξουν τις σηµαντικές διαφορές στη λειτουργία
µεταξύ των εγκεφάλων των δύο φύλων, αφού ακόµα και η ανατοµία του εγκε-
φάλου του Einstein δε διαφέρει από άλλους «φυσιολογικούς» εγκεφάλους.
Ο Dr. Micheal Phillips, ακτινολόγος, είπε: «Ως επιστήµονες, καταλαβαίνουµε
τι είναι το φυσιολογικό και όλο και συχνότερα φαίνεται ότι το φυσιολογικό για
έναν άνδρα είναι διαφορετικό από το φυσιολογικό για µια γυναίκα».
Οι γυναίκες και οι άνδρες, όπως αναφέρεται στο παραπάνω δηµοσίευµα,
δείχνουν σηµαντικές διαφορές σε κάποιες περιοχές του εγκεφάλου, οι οποίες
σχετίζονται µε τον τρόπο που οι άνθρωποι σκέφτονται και βιώνουν τα συναι-
σθήµατα, τη µαθηµατική λογική, την αντίληψη του χώρου και την αντιληπτική
ταχύτητα, ακόµα και την αίσθηση του χώρου και του ήχου. Ό,τι και αν κάνουν
οι γυναίκες, φαίνεται ότι ενεργοποιούν πιο πολλούς εγκεφαλικούς νευρώνες
από ό,τι οι άνδρες. Κάποιες από αυτές τις διαφορές αυτές φαίνεται ότι είναι
προϊόν εµπειρίας και εξελίχθηκαν στη διάρκεια του βίου. Ο εγκέφαλος των
ηλικιωµένων ανδρών και γυναικών έχει επίσης σηµαντικές λειτουργικές και
ανατοµικές διαφορές, όπως αποκαλύπτουν πρόσφατες έρευνες. Οι εγκέφα-
λοι των ανδρών είναι µεν µεγαλύτεροι αλλά αλλοιώνονται περισσότερο από
την διαδικασία της γήρανσης. Αντίθετα, οι εγκέφαλοι των γυναικών φαίνεται
να δουλεύουν πιο ικανοποιητικά για περισσότερα χρόνια.
Οι διαφορές στη δοµή και στη λειτουργία του εγκεφάλου των δύο φύλων
είναι µια αναµφισβήτητη πραγµατικότητα. Είναι οι έµφυλες, όπως ονοµάζονται
σήµερα, και όχι διαφυλικές διαφορές, όπως έχει επικρατήσει να ονοµάζονται,
οι οποίες ασφαλώς και υπάρχουν ανάµεσα στα δύο φύλα. Όσον αφορά στα
κοινωνικά στερεότυπα, το γεγονός της ύπαρξης των κοινωνικών στερεότυπων
ιδεών δεν αποκλείει την πραγµατική ύπαρξη των διαφορών αυτών. Οι διαφο-
ρές µε βάση τα κοινωνικά στερεότυπα σχετίζονται κυρίως µε την αντίληψη του
«ανδρικού» και του «γυναικείου» και την κατανοµή των ρόλων µε βάση αυτή την
αντίληψη ανάµεσα στα δύο φύλα. Επειδή, όµως, τόσο η δοµή όσο και κυρίως

53
η λειτουργία του εγκεφάλου σχετίζονται σε µεγάλο βαθµό µε τις δραστηριό-
τητες που συνήθως αναλαµβάνει το άτοµο αυτό, ιδιαίτερα µάλιστα όταν αυτές
εκτελούνται µε τον ίδιο τρόπο για αιώνες τώρα, το πρόβληµα του καθορισµού
τι από τα δύο προηγείται θυµίζει συχνά το αυγό του Κολόµβου. Είναι γνωστό
σήµερα από την επιστηµονική έρευνα ότι στην πορεία της εξέλιξης των ειδών
αναπτύσσονται εκείνα τα χαρακτηριστικά τα οποία ανταποκρίνονται στον τρό-
πο ζωής και εξυπηρετούν τη λειτουργικότητα του κάθε είδους. Ακόµα, κάθε
είδος είναι περισσότερο ευαίσθητο στις πληροφορίες από το περιβάλλον του,
οι οποίες του είναι περισσότερο χρήσιµες (Kalat, 1995).
Οι καθηγητές κοινωνιολογίας Κριστιάν Μποντελό και Ροζέ Εσταµπλέ
(2007), µε ειδίκευση στην εκπαίδευση και τις ανισότητες, του Πανεπιστηµίου
του Εξ-αν-Προβάνς της Γαλλίας, έγραψαν σχετικά µε το θέµα των ανατοµο-
λειτουργικών διαφορών στον εγκέφαλο µεταξύ του ανδρικού και του γυναι-
κείου πληθυσµού ότι τα νευρωνικά κυκλώµατα και οι συνάψεις µεταξύ των
νευρώνων δηµιουργούνται, αποδοµούνται και ανασχηµατίζονται σύµφωνα
µε τις εµπειρίες του ατόµου. Όπως αναφέρουν, «
το 94% των συνάψεων δη-
µιουργούνται µετά τη γέννηση, µε βάση την προσωπική εµπειρία του κάθε
ατόµου και τις πολλαπλές διαδράσεις του µε τα άτοµα του φυσικού και του
κοινωνικοπολιτισµικού του περιβάλλοντος
». Αναφέρουν, για παράδειγµα, ότι
τα παιχνίδια των αγοριών που είναι υπαίθρια µε µια µπάλα συνήθως, αναπτύσ-
σουν τις ικανότητες προσανατολισµού στον χώρο, σε σχέση µε τα κορίτσια
που ασχολούνται µε τα κουζινικά και τις κούκλες που «µιλούν» για χάρη του
παιχνιδιού. Με τον τρόπο αυτό ερµηνεύεται, κατά την άποψή τους, η δεξιό-
πλευρη πλευρίωση των αγοριών και η αριστερόπλευρη των κοριτσιών.
Είναι γνωστό ότι οι άνδρες κουράζονται γενικότερα πιο εύκολα, όταν συµ-
βαίνει να καταπιάνονται και να ασχολούνται µε πολλές και µικρές λεπτοµέρει-
ες στην εργασία τους. Έτσι οι δουλειές του σπιτιού, για παράδειγµα, οι οποίες
απαιτούν µεθοδικότητα και λεπτοµέρεια στην εκτέλεσή τους, ενώ ταυτόχρονα
είναι πολλές και προβάλλουν όλες µαζί απαιτητικές, πολλές φορές µπορεί να
φαίνονται βουνό σε έναν άνδρα, που συνήθως δεν µπορεί να τις ιεραρχήσει
και νιώθει να κουράζεται, πριν καν ακόµα ξεκινήσει. Είναι βέβαια δυνατόν
να θεωρήσει κάποιος τις συµπεριφορές αυτές κοινωνικά διαµορφωµένες και
εξαρτώµενες, καθώς οι άνδρες έχουν συνηθίσει να τα βρίσκουν «όλα έτοι-
µα» από τις γυναίκες µέσα στο σπίτι.
Οι γυναίκες µπορεί να είναι πιο συχνά περισσότερο συναισθηµατικές, πε-
ρισσότερο τρυφερές και περισσότερο εκδηλωτικές από τους άνδρες, έχο-
ντας πιο αναπτυγµένη την «αµυγδαλή» του εγκεφάλου. Οι άνδρες από την
άλλη πλευρά είναι, συνήθως, περισσότερο συναιισθηµατικά αποστασιοποι-

54
ηµένοι και λογικοί, προσπαθώντας να αναλύουν όλα τα πράγµατα µε έναν
περισσότερο λογικό και λιγότερο συναισθηµατικό τρόπο. Ο δυναµισµός και
η διεκδικητική – ανταγωνιστική συµπεριφορά, επίσης, πιο συχνά αποτελούν
ανδρικά χαρακτηριστικά. Όταν τα στοιχεία αυτά αντί να χαρακτηρίζουν ένα
άνδρα, σύµφωνα µε τον κανόνα, χαρακτηρίζουν µια γυναίκα, τότε ίσως αυτό
να αποτελέσει ένα διαρκές και µόνιµο πρόβληµα στην ανάπτυξη των σχέσεων
της γυναίκας αυτής µε το άλλο φύλο. Οι άνδρες αναζητούν, συνήθως, από
τις γυναίκες τρυφερότητα και στοργικότητα για να είναι ευτυχισµένοι. Είναι,
ίσως, ένα υποκατάστατο και µια συνέχεια της µητρικής στοργικής αγκαλιάς.
Η επίδραση ασφαλώς του οικογενειακού πλαισίου κατά τη διάρκεια της ανα-
τροφής των παιδιών καθώς και τα ατοµικά χαρακτηριστικά των γονέων, όπως
επίσης και τα κοινωνικά στερεότυπα που επικρατούν, παίζουν σηµαντικό ρόλο
στη διαµόρφωση των προτύπων για κάθε άνθρωπο, άνδρα ή γυναίκα. Για την
επίδραση όµως της οικογένειας θα µιλήσουµε στη συνέχεια.
Ο άνδρας είναι παραδοσιακά ο «κουβαλητής» (Parsons, 1943), είναι αυτός
που τόσο µέσα από την κοινωνικοποίησή του όσο και µέσα από τις αρχέγονες
καταβολές του, φροντίζει για την εξασφάλιση των αγαθών στο ζευγάρι και
στην οικογένεια. Στις παραδοσιακές κοινωνίες το κύρος του άνδρα συνδέεται
µε την ικανότητά του αυτή να εξασφαλίζει τα αγαθά και το κύρος της γυναί-
κας εξαρτάται από την ικανότητά της κυρίως να τεκνοποιεί. Όταν αυτή η σχέ-
ση διαταράσσεται και ανατρέπεται, όπως συχνά συµβαίνει ιδιαίτερα στις σύγ-
χρονες µεταβιοµηχανικές κοινωνίες, όπου τα παραδοσιακά ισχυρά όπλα του
άνδρα µε τον τρόπο που µεχρι σήµερα ξέραµε (όπως είναι για παράδειγµα η
σωµατική δύναµη) έχουν χάσει την αξία τους στη διαδικασία της παραγωγής
αγαθών, η οποία µε τη σειρά της προσδίδει δύναµη και κύρος σε αυτόν που
µπορεί και την ελέγχει, τότε και η σχέση του ζευγαριού ίσως απειλείται.
Είναι πολύ πιθανό, στην περίπτωση αυτή, ο άνδρας, υποσυνείδητα, να
αναζητήσει άλλες διεξόδους, προκειµένου να προστατεύσει την πληγείσα αξι-
οπρέπειά του. Μία διέξοδος, καταστροφική όµως για τη σχέση του ζευγαριού,
θα ήταν για παράδειγµα η αναζήτηση εναλλακτικών, εκτός γάµου ερωτικών
συντρόφων, που θα επαναεπιβεβαιώσουν την κυριαρχία του µέσα στη σχέση
και θα αποκαταστήσουν το -έστω και ασυνείδητα- πληγωµένο αυτοσυναίσθη-
µά του. Βέβαια, το γεγονός αυτό θα οδηγήσει στη διάλυση τελικά της ίδιας
σχέσης, όπως προαναφέραµε. Ο John Gray (2010) γράφει σχετικά ότι «Οι
άντρες δραστηριοποιούνται και νιώθουν δυνατοί όταν αισθάνονται ότι τους
χρειάζονται, ενώ οι γυναίκες δραστηριοποιούνται και νιώθουν δυνατές, όταν
νιώθουν ότι τις αγαπούν».
Το βέβαιο είναι ότι, καθώς οι κοινωνίες αλλάζουν και οι παραδοσιακοί

55
ρόλοι των δύο φύλων εξασθενούν, οι σχέσεις µεταξύ ανδρών και γυναικών
γίνονται ολοένα και πιο ρευστές. Οι αξίες, οι στάσεις και οι συµπεριφορές
των ανθρώπων στις σύγχρονες κοινωνίες, οι οποίες συνδέονται µε τους αν-
δρικούς και γυναικείους ρόλους στα διάφορα επίπεδα, βρίσκονται σήµερα
σε µια συνεχή επαναδιαπραγµάτευση (Γεώργας, 1995). Το γεγονός αυτό έχει
σαν αποτέλεσµα οι σχέσεις ανάµεσα στα ζευγάρια να γίνονται πιο εύθραστες
και ολοένα και πιο ευάλωτες µέσα στις νέες αυτές κοινωνικές και οικονοµικές
συνθήκες. Η απώλεια στήριξης του παραδοσιακού µοντέλου, το οποίο, χωρίς
να έχει εξαφανιστεί εντελώς από τις κοινωνίες µας, έχει ωστόσο απωλέσει
σηµαντικά την αξία του, δηµιουργεί ένα περιβάλλον µέσα στο οποίο τόσο οι
άνδρες όσο και οι γυναίκες βιώνουν έντονα συναισθήµατα ανασφάλειας.
Καθώς οι σχέσεις ανάµεσά στα δύο φύλα τείνουν συνεχώς να γίνονται
περισσότερο ισότιµες, το γεγονός αυτό έχει σαν αποτέλεσµα και οι τρόποι
µε τους οποίους επικοινωνούν και σχετίζονται µεταξύ τους τα ζευγάρια να
αλλάζουν µε εξίσου γρήγορους ρυθµούς. Το γεγονός αυτό απαιτεί νέες προ-
σαρµογές και νέα επίπεδα ισορροπίας µέσα στη σχέση και από τα δύο φύλα.
Οι νέες µορφές ανδρικού και γυναικείου τρόπου συµπεριφοράς κάνουν τις
σηµερινές σχέσεις πιο πολύπλοκες και αυξάνουν τις συγκρούσεις ανάµεσα
στα ζευγάρια. Στο πλαίσιο µάλιστα της ισοτιµίας µεταξύ των δύο φύλων οι συ-
γκρούσεις αυτές γίνονται πιο έντονες και ολοένα και πιο δύσκολα διαχειρίσι-
µες. Στην εποχή µας βλέπουµε τις σχέσεις να διαλύονται µε πολύ µεγαλύτερη
ευκολία, τα δεσµά του γάµου να είναι υπό συνεχή πίεση και διαπραγµάτευση
και να αυξάνονται σηµαντικά τα διαζύγια.
Αυτό το οποίο φαίνεται να προκύπτει από διαπολιτισµικές έρευνες και µε-
λέτες για τη δοµή και τη λειτουργία της οικογένειας (Georgas, 2006), στις
δυτικές τουλάχιστον κοινωνίες, είναι ότι οι γυναίκες αναλαµβάνουν όλο και
περισσότερο ρόλους οι οποίοι παραδοσιακά ήταν ανδρικοί. Κατ΄ αντιστοιχία,
οι άνδρες έχουν αναλάβει ένα µόνο µέρος των ρόλων που παραδοσιακά θε-
ωρούνταν γυναικείοι. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα, εκτός από την πλήρη χειρα-
φέτηση των γυναικών, και την ισχυροποίησή τους σε σχέση µε τους άνδρες
µέσα και έξω από το οικογενιακό πλαίσιο. Εκτός από την οικονοµική τους
ανεξαρτησία, οι γυναίκες διαθέτουν σήµερα και µεγαλύτερη συναισθηµατι-
κή ανεξαρτησία, αφού µία γυναίκα δεν έχει ανάγκη από έναν άνδρα για να
την αναδείξει και να την καταξιώσει κοινωνικά. Η χειραφέτηση εποµένως των
γυναικών, η αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών και η εξασθένιση αντίστοιχα
των παραδοσιακών αξιών για τους κοινωνικούς ρόλους και τη θέση των δύο
φύλων, η ελεύθερη έκφραση και διαχείριση των συναισθηµάτων µέσα στη
σχέση και στον γάµο, η «αποποινικοποίηση» των προγαµιαίων σχέσεων και

56
η απελευθέρωση της σεξουαλικότητας των γυναικών, που είναι σήµερα επι-
τρεπτή στο πλαίσιο της ισοτιµίας των δύο φύλων, διαµορφώνουν συνολικά τις
νέες συνθήκες και το νέο περιβάλλον στις διαφυλικές σχέσεις.
Όλα όσα αναφέραµε παραπάνω, σε αυτό και στο προηγούµενο κεφάλαιο,
µας δείχνουν ότι η διαχείριση των σχέσεων ανάµεσα στα δύο φύλα -και ιδιαί-
τερα ανάµεσα στα ζευγάρια- απαιτεί σήµερα περισσότερη ωριµότητα, υπευ-
θυνότητα και αυτοδέσµευση από όλους. Όπως λέει ο Τάκης, 38 ετών, που
απαντά σε µία έρευνα της Ερευνητικής Οµάδας του Εργαστηρίου Ψυχολο-
γικών Εφαρµογών και Σχεδιασµού του Τµήµατος Μ.Μ.Ε. του Πανεπιστηµίου
Αθηνών (2007): «… ο άλλος είναι ένας άλλος κόσµος…». Οι σχέσεις, όµως,
είναι η γέφυρα που ενώνει και φέρνει σε επαφή τον έναν µε τον άλλο, δηµι-
ουργεί τις προϋποθέσεις να έρθουν πιο κοντά ένας άνδρας και µία γυναίκα.
Κάτω από προυποθέσεις, µπορεί ο ένας να εξερευνήσει µε ασφάλεια και να
γνωρίσει τον κόσµο του άλλου, αρκεί ο άλλος να συναινεί και να του το επι-
τρέπει. Η σχέση αυτή µπορεί να διαρκέσει όσο και οι δύο αισθάνονται ότι
δεσµεύονται µέσα σε αυτή και ότι εξακολουθούν να την έχουν ανάγκη και να
τη χρειάζονται στη ζωή τους.
2. 4 ατομικές διαφορές και φύλο
Οι άνθρωποι διαφέρουν µεταξύ τους σε πολλά κύρια και δευτερεύοντα χα-
ρακτηριστικά τους. Σηµαντικές διαφορές µεταξύ των ατόµων έχουµε στον
σωµατικό τοµέα, στον ψυχοκινητικό τοµέα, στη γενική νοηµοσύνη και βέ-
βαια στην προσωπικότητα. Τα σωµατικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν
τα άτοµα µεταξύ τους είναι η κυρίως η εξωτερική τους εµφάνιση, το ύψος,
το βάρος, το χρώµα των µαλλιών καθώς και τα κύρια και τα δευτερεύοντα
χρακτηριστικά του φύλου. Τα ψυχοκινητικά χαρακτηριστικά των ατόµων, στα
οποία παρατηρούνται σηµαντικές διαφορές µεταξύ τους είναι η νευροψυ-
χολογική ωριµότητα, ο συντονισµός των κινήσεων, η ταχύτητα αντίδρασης
στα διάφορα εξωτερικά ερεθίσµατα, ο µυϊκός τόνος, ο προσανατολισµός
στο χώρο, η πλευρίωση, κ.λπ. Η νοητική ικανότητα και ο βαθµός ανάπτυ-
ξης των επιµέρους γνωστικών λειτουργιών, όπως η µνήµη, η προσοχή, η
κριτική σκέψη, η δηµιουργικότητα, κ.λπ., παρουσιάζουν επίσης σηµαντικές
διαφοποιήσεις ανάµεσα στα άτοµα. Τέλος, τα διάφορα χαρακτηριστικά της
προσωπικότητάς, όπως είναι η συναισθηµατική έκφραση, οι κλίσεις, τα ενδι-
αφέροντα, κ.λπ., καθιστούν το κάθε άτοµο µοναδικό. Οι ατοµικές διαφορές,
όπως λέγονται οι διαφορές γενικότερα µεταξύ των ατόµων, αναφέρονται στη
σύγκριση ατόµων µεταξύ τους µε βάση κάποιο ή κάποια από τα παραπάνω
χαρακτηριστικά. Για τη µελέτη αυτών των διαφορών µεταξύ των ατόµων έχει

57
αναπτυχθεί ένας ιδαίτερος κλάδος της ψυχολογίας, που ονοµάζεται ψυχο-
λογία των ατοµικών διαφορών.
Το φύλο, στη βιολογική, ψυχολογική και κοινωνική του διάσταση και έκ-
φραση, έχει αποτελέσει αντικείµενο πολλών ερευνών και µελετών. Οι διαφο-
ρές που παρατηρούνται σε όλους τους παραπάνω τοµείς, δηλαδή στη γνωστι-
κή ανάπτυξη, στην ψυχοκοινωνική ωρίµανση, στη γνωστική ανάπτυξη και στα
χαρακτηριστικά της προσωπικότητας µεταξύ των δύο φύλων, ονοµάζονταν
διαφυλικές διαφορές. Σήµερα, σε µια προσπάθεια ανάδειξης των όµοιων και
λιγότερο των διαφορετικών στοιχείων ανάµεσα στα δύο φύλα, έχει επικρατή-
σει ο όρος έµφυλες διαφορές, οι έµφυλες αυτές διαφορές είναι δηλαδή δια-
φορές, οι οποίες παρατηρούνται µεταξύ δύο διαφορετικών οµάδων του ίδιου
γενικού πληθυσµού ως προς ένα κυρίαρχο διαφοροποιητικό χαρακτηριστικό
τους: το φύλο.
Οι διαφορές αυτές µε βάση το φύλο είναι γενικευµένες και δεν περιορίζο-
νται µόνο σε έναν τοµέα αλλά αφορούν σε όλα τα επίπεδα που συγκροτούν
την ανθρώπινη οντότητα. Άλλες από αυτές τις διαφορές είναι περισσότερο
εµφανείς και οφείλονται σε καθαρά βιολογικούς παράγοντες, όπως οι διαφο-
ρές στο σωµατότυπο, και άλλες είναι λιγότερο προφανείς, όπως για παράδειγ-
µα οι διαφορές στη γνωστική ανάπτυξη και οφείλονται τόσο σε βιολογικούς
– κληρονοµικούς όσο και σε περιβαλλοντικούς – κοινωνικούς παράγοντες. Η
έκφραση αυτών των διαφορών προκαλεί πολλές και σηµαντικές διαφορές
στο επίπεδο της συµπεριφοράς των δύο φύλων.
Οι διαφορές στο βιοσωµατικό τοµέα µεταξύ αγοριών και κοριτσιών είναι
πάρα πολλές και αφορούν όχι µόνο στα πρωτεύοντα αλλά και στα δευτε-
ρεύοντα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα του φύλου. Το σωµατικά χαρακτηρι-
στικά, όπως η σωµατική διάπλαση και ο ρυθµός ανάπτυξης του σώµατος,
είναι βασικά στοιχεία που διαφοροποιούν τα δύο φύλα. Οι σωµατοµετρικές
αυτές διαφορές ανάµεσα στα αγόρια και στα κορίτσια κάνουν την εµφάνι-
σή τους ήδη από την πρώτη περίοδο της κύησης. Τόσο ως προς το βάρος
όσο και ως προς το ύψος υπάρχουν σηµαντικές διαφορές ανάµεσα στα δύο
φύλα σε όλες τις ηλικίες, µε τα αγόρια συνήθως να υπερτερούν. Τα αγόρια,
για παράδειγµα, γεννιούνται κατά κανόνα βαρύτερα από τα κορίτσια, όµως
τα κορίτσια έχουν συνολικά ταχύτερο ρυθµό ανάπτυξης από ό,τι τα αγόρια.
Ωστόσο, υπάρχει µια ενδιάµεση περίοδος της ανάπτυξης, µεταξύ 11 και 15
ετών περίπου, µε την εµφάνιση της ήβης, κατά την οποία τα κορίτσια υπερέ-
χουν στον βιοσωµατικό τοµέα ανάπτυξης (βάρος, ύψος). Αυτό οφείλεται στο
γεγονός ότι τα κορίτσια εµφανίζουν την ήβη 1 – 2 χρόνια ενωρίτερα από τα
αγόρια. Σε ό,τι αφορά στη µυϊκή µάζα και κατ΄ αναλογία στη µυϊκή και σω-

58
µατική δύναµη, υπάρχει µια αναµφισβήτητη υπεροχή των αγοριών, σε όλες
ανεξαιρέτως τις ηλικίες.
Στη γνωστική ανάπτυξη, ή όπως συνηθέστερα λέγεται στη γενική νοη-
µοσύνη, δεν παρατηρούνται σηµαντικές διαφορές µεταξύ των δύο φύλων.
Φαίνεται, δηλαδή, ότι το κοινωνικό στερεότυπο: «τα αγόρια είναι πιο έξυπνα
από τα κορίτσια» δεν έχει καµία επιστηµονική βάση. Ωστόσο, παρατηρώντας
κάποιες επιµέρους λεπτοµέρεις στην κατανοµή των δεικτών νοηµοσύνης
στα δύο φύλα, φαίνεται ότι στα κορίτσια υπάρχει µεγάλη συσσώρευση των
δεικτών γύρω από το µέσο όρο, ενώ στα αγόρια παρουσιάζεται µεγαλύτερη
ανοµοιογένεια και διασπορά (Παρασκευόπουλος, 1992). Αυτό εξηγεί, ίσως,
το γεγονός ότι τόσο µεταξύ των πολύ ευφυών όσο και µεταξύ των νοητικά
καθυστερηµένων η µεγαλύτερη αναλογία παρουσιάζεται στα αγόρια. Επίσης,
σε ό,τι αφορά σε επιµέρους γνωστικές λειτουργίες, εντοπίζονται ερευνητι-
κά κάποιες στατιστικά σηµαντικές διαφοροποιήσεις ανάµεσα στα δύο φύλα.
Στον τοµέα της γλωσσικής ανάπτυξης και λειτουργίας, για παράδειγµα, υπάρ-
χει µια σαφής υπεροχή των κοριτσιών, ενώ στον τοµέα της ανάπτυξης µαθη-
µατικής σκέψης και ικανότητας υπερτερούν τα αγόρια. Έχουν γίνει πολλές
προσπάθειες να «κοινωνικοποιηθούν» αυτές οι διαφοροποιήσεις, όµως εµείς
πιστεύουµε ότι οι ατοµικές διαφορές στον τοµέα αυτό έχουν καθαρά βιολο-
γική προδιάθεση. Τα κορίτσια, τέλος, ως πιο συγκροτηµένες γενικότερα στον
ψυχοκινητικό τοµέα βιολογικές οντότητες, υπερέχουν στην ταχύτητα αντίδρα-
σης στα περισσότερα εξωτερικά ερεθίσµατα.
Η συγκρότηση της προσωπικότητας και τα επί µέρους χαρακτηριστι-
κά της ανάµεσα στα αγόρια και στα κορίτσια εµφανίζουν, επίσης, πολλές και
σηµαντικές διαφοροποιήσεις. Τα αγόρια είναι σηµαντικά πιο επιρρεπή από τα
κορίτσια στον τοµέα της παραβατικότητας και της εκδήλωσης αντικοινωνικής
συµπεριφοράς. Οι εκφράσεις «παλλικαράς, νταής, καυγατζής, θυµώνει εύκο-
λα, βρίζει, χτυπάει», κ.λπ., αφορούν πολύ περισσότερο αγόρια παρά κορίτσια.
Αντίθετα, εκφράσεις όπως «τροµάζει εύκολα, ανησυχεί, ντρέπεται, φοβάται,
νιώθει αµηχανία», κ.λπ., αφορούν περισσότερο κορίτσια παρά αγόρια. Πέρα
από αυτές τις ποιοτικές διαφοροποιήσεις σε επίπεδο συναισθηµατικών αντιδρά-
σεων και συµπεριφορών, υπάρχουν και σηµαντικές ποσοτικές διαφορές, µε τα
αγόρια να αντιδρούν συνήθως πιο έντονα σε σχέση µε τα κορίτσια. Επίσης,
τα αγόρια τις περισσότερες φορές εξωτερικεύουν, ενώ τα κορίτσια συνήθως
εσωτερικεύουν τα συναισθήµατά τους. Τα κορίτσια, ωστόσο, παρουσιάζουν
µεγαλύτερες διακυµάνσεις στη συναισθηµατική τους διάθεση και ισορροπία.
Στον τοµέα των γενικότερων ενδιαφερόντων και στις αυθόρµητες δραστηριό-
τητες, τα αγόρια επιλέγουν πιο συχνά παιχνίδια αναταγωνιστικά που απαιτούν

59
µυϊκή δύναµη, σε αντίθεση µε τα κορίτσια που φαίνεται µάλλον να προτιµούν
παιχνίδια στατικά, τα οποία παίζονται κυρίως σε κλειστούς χώρους.
Σε σχέση µε την ανάπτυξη, παρατηρούνται αρκετές διαφοροποιήσεις
ανάµεσα στα δύο φύλα στις διάφορες ηλικίες. Ήδη από τη βρεφική ηλικία,
τα αγόρια είναι πιο ευάλωτα βιολογικά και λιγότερο αναπτυγµένα νευρολο-
γικά από τα κορίτσια. Μάλιστα, ο Singer και οι συνεργάτες του (1969), που
εξέτασαν ένα πολύ µεγάλο δείγµα νηπίων ως 4 ετών (15.000 νήπια), βρήκαν
τόσο σηµαντικές διαφοροποιήσεις ανάµεσα στα αγόρια και στα κορίτσια, που
πρότειναν διαφοροποιηµένα κριτήρια για την αξιολόγηση της ανάπτυξης των
βρεφών και των νηπίων, ανάλογα µε το φύλο. Αν και στην προσχολική ηλι-
κία τα παιδιά ήδη από το 3
ο
έτος έχουν αποκτήσει ταυτότητα του φύλου και
έχουν εσωτερικεύσει ένα σηµαντικό µέρος των κοινωνικών στερεότυπων, το
γεγονός αυτό δε φαίνεται να τα επηρεάζει σε σηµαντικό βαθµό στις επιλογές
τους, όσον αφορά στο φύλο του συντρόφου στο παιχνίδι.
Έτσι, τα παιδιά αυτής της ηλικίας, που εξελικτικά βρίσκονται στο στάδιο
του εγωκεντρισµού και του παράλληλου παιχνιδιού, φαίνεται ότι δεν επιλέ-
γουν µε κριτήριο το φύλο (αγόρι – κορίτσι) τον σύντροφό τους στο παιχνίδι
(Καραθανάση, 1998). Στο θέµα πάντως αυτό, υπάρχουν άλλες έρευνες στο
εξωτερικό, που υποστηρίζουν ότι ήδη από αυτή την ηλικία τα νήπια προτιµούν
για συντρόφους στο παιχνίδι άτοµα του ίδιου φύλου (La Freniere, Stayer &
Gauthier, 1984). Σε µεγαλύτερη ηλικία τα παιδιά προσανατολίζονται περισ-
σότερο στις οµόφυλες παρέες και το παιχνίδι γίνεται σταδιακά περισσότερο
οµαδικό και συνεργατικό. Στην προεφηβική κυρίως ηλικία, από 8 – 13 ετών, οι
παρέες είναι αποκλειστικά σχεδόν οµόφυλες και για τα δύο φύλα, µε αξιολο-
γικές κρίσεις µάλιστα πολύ αρνητικές για το άλλο φύλο. Τα παιδιά στην ηλικία
αυτή επιλέγουν τις παρέες τους µε βασικό κριτήριο επιλογής το φύλο.

60
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Οικογένεια και
διαφυλικές σχέσεις
Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται µια προσέγγιση του ζητήµατος των διαφυλικών
σχέσεων και των συµπεριφορών των δύο φύλων, µέσα κυρίως από το πρίσµα
του γάµου και της οικογένειας.
Παρουσιάζονται οι αλλαγές που έχουν συµβεί µέσα από τις διάφορες κοι-
νωνικές εξελίξεις στη δοµή και στη λειτουργία της οικογένειεας και πώς αυτές
οι αλλαγές επηρεάζουν τις διαπροσωπικές σχέσεις ανάµεσα στα ζευγάρια.
Εξετάζονται, επίσης, οι επιδράσεις στο ζευγάρι της γέννησης ενός παιδιού
και τέλος αναλύονται οι συνιστώσες της αγωγής των διαφυλικών σχέσεων
µέσα στην οικογένεια, στα διάφορα επίπεδα.
3. 1 γάμος – οικογένεια και διαφυλικές σχέσεις
Η οικογένεια σήµερα στην Ελλάδα, σε ό,τι αφορά στην οργάνωσή της, τη δοµή
και τη λειτουργία της, χαρακτηρίζεται από ένα κράµα παραδοσιακών και σύγ-
χρονων προτύπων, τα οποία συνδέονται στενά µε την αστικοποίηση του ελλη-
νικού πληθυσµού (Μουσούρου, 1990). Η µετάβαση από την εκτεταµένη στην
πυρηνική µορφή οικογένειας έχει αλλάξει εκτός από τη µορφή και τη λειτουρ-
γία της σύγχρονης ελληνικής οικογένειας (Georgas, 1989, Γεώργας, 1995).
Μελέτες και έρευνες επίσης, που έχουν γίνει από τον ίδιο, δείχνουν ότι οι οι-
κογενειακές αξίες οι οποίες σχετίζονται µε την παραδοσιακή λειτουργία της
οικογένειας δε διαφοροποιούνται σηµαντικά στα άτοµα νεαρής ηλικίας λόγω
του διαφορετικού τόπου διαµονής τους (Αθήνα-επαρχία). Τα νεαρά άτοµα φαί-
νεται να απορρίπτουν πιο εύκολα τις παραδοσιακές αξίες ή να κρατούν πιο
3
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
3
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
3 Οικογένεια και 3 Οικογένεια και 3333
33333
3333

61
κριτική στάση γι αυτές, σε σχέση µε τους γονείς τους. Για το λόγο αυτό οι αξίες
φαίνεται ότι αποτελούν πηγή σύγκρουσης ανάµεσα στα µέλη των οικογενειών,
µε τους άνδρες-πατέρες να εµφανίζονται να εγκρίνουν περισσότερο από τις
γυναίκες τις αξίες της παράδοσης και της ισχύος, ενώ οι γυναίκες-µητέρες τις
αξίες της φιλανθρωπίας και του αυτοπροσδιορισµού (Γεώργας, 1995).
Με την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου και την ψήφιση του νόµου
1329/83 (ΦΕΚ 25/Α/18-2-1983), ο οποίος άλλαξε πολλές από τις στερεότυ-
πες προσεγγίσεις προς την κατεύθυνση της ισότητας µεταξύ των δύο φύλων,
η γυναίκα κρατά το πατρικό της επίθετο. Όσον αφορά στην ονοµατοδοσία
των παιδιών που θα αποκτηθούν µέσα στον γάµο, δηλώνουν και οι δύο σύ-
ζυγοι την ώρα του γάµου ρητά την επιθυµία τους, η οποία καταγράφεται στο
πιστοποιητικό. Συγκεκριµένα, µε τον νόµο αυτό εκσυγχρονίσθηκε το Οικογε-
νειακό Δίκαιο και προσαρµόσθηκε στην συνταγµατική επιταγή της αρχής της
ισότητας των δύο φύλων. Καταργήθηκε η έννοια της πατριαρχικής οικογένει-
ας και αντικαταστάθηκε µε την οικογένεια της ισότητας. Επίσης, καταργήθηκε
επίσηµα ο θεσµός της προίκας και ορίστηκε ότι και οι δύο σύζυγοι υποχρεώ-
νονται να συµβάλλουν, ανάλογα µε τις δυνάµεις τους, στην αντιµετώπιση των
αναγκών της οικογένειας.
Στον νόµο αυτό προβλέπεται ότι το 18° έτος είναι ο χρόνος ενηλικίωσης
των νέων και κατώτατο όριο για την τέλεση γάµου και για τα δύο φύλα. Επί-
σης, ορίζεται ότι η ανατροφή και η εκπαίδευση των παιδιών πρέπει να γίνεται
χωρίς διάκριση φύλου. Παρέχεται η δυνατότητα «αξίωσης συµµετοχής» του
καθένα από τους συζύγους στην περιουσία που αποκτήθηκε κατά τη διάρκεια
του γάµου, εκσυγχρονίστηκαν οι διατάξεις για το διαζύγιο και θεσµοθετήθηκε
το συναινετικό διαζύγιο. Τέλος, προβλέπεται απόλυτη εξοµοίωση των δικαι-
ωµάτων των παιδιών που γεννήθηκαν «χωρίς γάµο» των γονιών τους µε τα
δικαιώµατα των παιδιών εκείνων που γεννήθηκαν «µέσα στο γάµο» αλλά και
η νοµική ενίσχυση της θέσης της ανύπαντρης µητέρας.
Το 2008, όταν εκδηλώθηκε από το Υπουργείο Διακαιοσύνης η πρόθεση
για αλλαγή της σχετικής ρύθµισης και η επαναφορά του συζυγικού επιθέτου
στις γυναίκες µε τη σύµφωνη όµως γνώµη και των δύο συζύγων (εφηµ. Μα-
κεδονία 22/6/2008), υπήρξε µεγάλη αντίδραση από γυναικείες οργανώσεις,
ακόµα και από την τότε γενική γραµµατέα ισότητας, η οποία επεσήµανε την
αντίθεση της προτεινόµενης ρύθµισης µε τη σχετική ευρωπαϊκή νοµοθεσία.
Ωστόσο, σύµφωνα µε την εφηµερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» (25/6/2008) εκτός από το
θέµα αυτό, που δηµιούργησε τριβές, υπήρχαν πολλές εκσυγχρονιστικές δια-
τάξεις, οι οποίες αφορούσαν στην ελεύθερη συµβίωση και τη γονική µέριµνα
των ανηλίκων παιδιών διαζευγµένων γονέων ή υιοθετούµενων παιδιών, όπου

62
εξασθενούσε η de facto προτεραιότητα της µητέρας στην ανατροφή του ανη-
λίκου. Αλλαγές αφορούσαν ακόµη στην επικοινωνία των παιδιών µε τους εν
διαστάσει γονείς τους, στην ακόµα µεγαλύτερη επιτάχυνση της έκδοσης των
συναινετικών διαζυγίων αλλά και στην επίσπευση των διαδικασιών υιοθεσίας
και στην προστασία των υιοθετούµενων παιδιών από κοινωνικές απαξιώσεις.
Σε κάθε περίπτωση πάντως σήµερα είναι πια φανερή η αλλαγή της πα-
ραδοσιακής αντίληψης και νοοτροπίας ότι ο γάµος αποτελεί µια διαδικασία
αποκατάστασης, κυρίως για τη γυναίκα, αλλά και οικονοµικής τακτοποίησης
για το νέο ζευγάρι. Η πεποίθηση για την κοινωνική νοµιµοποίηση της σχέσης
του ζευγαριού µέσα από το γάµο φαίνεται ότι σταδιακά στην εποχή µας εξα-
σθενεί. Οι διαφυλικές σχέσεις και ο γάµος δεν αποτελούν πια µια συναλλαγή
οικονοµικής ή άλλης φύσεως ανάµεσα στα δύο φύλα ή πολύ περισσότερο τις
οικογένειές τους.
Από µία πολύ πρόσφατη έρευνα που έγινε στην Ελλάδα µε θέµα την ψυχο-
λογική προσαρµογή των εφήβων στην οικογένεια, η οποία παρουσιάστηκε σε
επιστηµονικό συµπόσιο για την οικογένεια, στο πλαίσιο συνεδρίου της Ελληνι-
κής Ψυχολογικής Εταιρείας στην Αθήνα (Γιώτσα & Ζεργιώτης, 2011), φαίνεται
ότι η ελληνική οικογένεια διατηρεί σε σηµαντικό βαθµό τη συνοχή της, προάγει
τη συναισθηµατική επικοινωνία ανάµεσα στα µέλη της και κατορθώνει µε τη
λειτουργία της να εξασφαλίζει την ικανοποίηση σε αυτά και µάλιστα στη δύ-
σκολη περίοδο της εφηβείας. Τόσο οι Ελληνίδες µητέρες όσο και οι Έλληνες
πατέρες εµφανίζουν πολύ υψηλούς θετικούς µέσους όρους σύµφωνα µε τους
έφηβους γιους/κόρες, όσον αφορά στην εµπλοκή που έχουν οι γονείς στην
ανατροφή τους και στον τρόπο που δείχνουν την αποδοχή τους σε αυτούς.
Είναι πολύ σηµαντικό κάθε γυναίκα και κάθε άντρας να µπαίνει ισότιµα
σε µια σχέση µε το άλλο φύλο και πολύ περισσότερο σε έναν γάµο, διατηρώ-
ντας την ανεξαρτησία του/της και την αυτονοµία του/της. Η επιλογή συζύγου
είναι σκόπιµο να βασίζεται στη φυσική έλξη που αισθάνεται κάποιος για τον
σύντροφό του και την ανάγκη του/της να βρίσκεται συνεχώς µαζί του/της και
να µοιράζεται τη ζωή του. Η έµφαση στις σχέσεις πρέπει να είναι στις πρωτο-
γενείς φυσικές ανάγκες του Εγώ και όχι σε άλλες δευτερογενείς, όπως είναι
οι π.χ. οι υλικές. Το µόνο, εποµένως, ασφαλές κριτήριο για µία υγιή σχέση µε
προοπτική είναι η φυσική έλξη, η οποία αναφέρεται πρωτογενώς στην ερωτική
έλξη που νιώθει κάποιος/α για τον σύντροφό του/της και συνοδευτικά αφορά
συνολικά στα στοιχεία του χαρακτήρα και της προσωπικότητας του/της.
Η Κοινωνική Ψυχολογία έχει ασχοληθεί µε τη διαπροσωπική έλξη και την
αιτιολογία της. Γιατί, δηλαδή, κάποιοι άνθρωποι µας αρέσουν περσισσότερο
από άλλους. Ο Moreno (1934) µέσα από τις τεχνικές της κοινωνιοµετρίας περι-

63
έγραψε τρόπους µέτρησης ορισµένων τύπων έλξης ανάµεσα σε µέλη οµάδων.
Δύο σηµαντικοί ερευνητές, επίσης, στον χώρο της Κοινωνικής Ψυχολογίας, ο
Heider (1958) και ο Festinger (1957), υποστηρίζουν µε απλά λόγια ότι µας αρέ-
σουν εκείνοι στους οποίους αρέσουµε κι εµείς και ότι ασυνείδητα επιλέγουµε
ανθρώπους που µας µοιάζουν, όπως άλλωστε είχε παρατηρήσει ήδη και ο Αρι-
στοτέλης. Μια άλλη οµάδα επιστηµονικών θεωριών για την ερµηνεία του φαι-
νοµένου της έλξης στηρίζεται στην ιδέα ότι µας αρέσουν οι άνθρωποι που µας
ανταµείβουν. Στα πλαίσια, εποµένως, της αλληλεπίδρασης µέσα σε µία σχέ-
ση, οι άνθρωποι αντιλαµβάνονται πόσο έχουν ανταµειφθεί σε συγκριση µε το
πόσο έχουν επενδύσει στη σχέση αυτή (Adams, 1965), ανάλογα και µε τις υπό-
λοιπες επιλογές που έχουν στη διάθεσή τους προκειµένου να δώσουν τέλος
στη σχέση αυτή (Kelley & Tribaut, 1978). Σύµφωνα πάντως µε όλες τις µελέτες,
τρεις είναι οι βασικοί παράγοντες που ασκούν πολύ σηµαντική επίδραση στην
έλξη κατά τις πρώτες επαφές δύο ατόµων: η φυσική έλξη, η οµοιότητα µε τον
άλλο και η κοινωνική επαφή. Σύµφωνα µε τον τρίτο αυτό παράγοντα, εξηγείται
για ποιο λόγο οι άνθρωποι έχουν την τάση να συµπαθούν ανθρώπους µε τους
οποίους έχουν συχνή επαφή, π.χ. στο πλαίσιο της δουλειάς τους. Προϋπόθε-
ση, πάντως, για αυτό είναι να αντιµετωπίζονται µεταξύ τους σαν ίσοι.

3. 2. ο πατέρας και η μητέρα στην οικογένεια
Οι δύο σύζυγοι µπροστά στη γέννηση ενός παιδιού διαφοροποιούν σηµαντικά
τη σχέση ανάµεσά τους και µετακινούνται πολύ συναισθηµατικά, ο καθένας
µε το δικό του τρόπο. Στη συνέχεια, µοιράζονται τις ευθύνες και αναλαµβά-
νουν συµπληρωµατικούς ρόλους, τόσο σε σχέση µε τη γέννηση όσο και µε
την ανατροφή γενικότερα του παιδιού. Το γεγονός αυτό επηρεάζει πολύ και
τη σχέση που αναπτύσσουν µε το παιδί τους, όσο και τη σχέση µεταξύ τους.
Το κέντρο βάρους από το ζευγάρι και την επικοινωνία ανάµεσά τους µετατο-
πίζεται τώρα προς το παιδί και τη φροντίδα της ανατροφής του. Οι ρυθµοί της
ζωής αλλάζουν και απαιτούνται νέες προσαρµογές και από τους δύο γονείς.
Με τη γέννηση ενός παιδιού η ζωή του ζευγαριού αλλάζει ριζικά. Οι ευθύνες,
όµως, που η ανατροφή ενός παιδιού συνεπάγεται, άλλες φορές ισχυροποι-
ούν τη θέληση τους και άλλες φορές τους τροµάζουν και τους αποθαρρύ-
νουν. Πατέρας και µητέρα, όµως, είναι δύο διαφορετικές προσωπικότητες
και είναι φυσικό να αντιδρούν διαφορετικά, καθένας µε το δικό του τρόπο,
σε αυτή τη νέα πραγµατικότητα. Όπως θα έχουµε την ευκαιρία να εξετάσου-
µε στη συνέχεια, η µητέρα διαπραγµατεύεται πολύ περισσότερα θέµατα που
σχετίζονται µε τη γέννηση ενός παιδιού, τα οποία ξεκινούν από τη στιγµή που
η ίδια θα αντιληφθεί ότι είναι έγκυος.

64
3. 2. 1 το ζευγάρι πριν τον τοκετό
Το ζευγάρι, µετά τη σύλληψη ενός παιδιού, µπαίνει σε έναν νέο κύκλο οι-
κογενειακής ζωής. Ο νέος αυτός κύκλος συνεπάγεται πολλές ψυχολογικές
προσαρµογές, οι οποίες είναι διαφορετικές για τον άνδρα και διαφορετικές
για τη γυναίκα. Η πατρότητα και η µητρότητα, από ψυχολογική άποψη, δεν
είναι σε καµία περίπτωση ταυτόσηµες έννοιες, αφού διαφοροποιούνται τόσο
ως προς τα βιώµατα και τον ρόλο που αναλαµβάνουν οι δύο γονείς στη συ-
νέχεια σε σχέση µε τα παιδιά, όσο και ως προς προς τη στάση του κάθε ενός
από τους δύο γονείς απέναντι στον ερχοµό και στην ανατροφή ενός παιδιού.
Υπάρχουν πάρα πολλοί παράγοντες που επιδρούν στη διαµόρφωση αυτής
της γενικότερης στάσης ενός ζευγαριού απέναντι σε µια εγκυµοσύνη. Τέτοιοι
παράγοντες είναι για παράδειγµα η ποιότητα των σχέσεων που έχουν αναπτύ-
ξει οι δύο γονείς µεταξύ τους και ο βαθµός της ψυχοκοινωνικής ωριµότητάς
τους. Σηµαντικο επίσης ρόλο παίζει και η ετοιµότητα του ζευγαριού για την
κάθε εγκυµοσύνη, δηλαδή κατά πόσο µια εγκυµοσύνη είναι επιθυµητή και
αναµενόµενη ή είναι απρόσµενη και ανεπιθύµητη. Ακόµα, σηµαντικοί παρά-
γοντες που επηρεάζουν τη γενικότερη στάση των γονέων είναι η ύπαρξη στην
οικογένεια και άλλων µεγαλύτερων παιδιών, το είδος και η ποιότητα των σχέ-
σεων του ζευγαριού των γονέων µε τους δικούς τους γονείς, κ.ά.
3. 2. 2 ή μητέρα πριν τον τοκετό
Σε ό,τι αφορά στη µητέρα, η στάση της απέναντι στον τοκετό επηρεάζεται από
βιολογικούς, ψυχολογικούς αλλά και από κοινωνικούς παράγοντες. Η εγκυ-
µοσύνη για µια γυναίκα είναι το κορυφαίο γεγονός σε ένα βιολογικό κύκλο
ζωής, που προκαλεί πολλές αλλαγές και ανακατατάξεις σε αυτή, τόσο σε ορ-
µονικό όσο και σε σωµατικό επίπεδο. Το γεγονός αυτό έχει σαν αποτέλεσµα
να διακατέχεται η µητέρα κατά τη διάρκεια της εγκυµοσύνης από ένα πλήθος
πρωτόγνωρα συναισθήµατα, που πολλές φορές είναι τόσο αντιφατικά και αλ-
ληλοσυγκρουόµενα µεταξύ τους, ώστε να κυµαίνονται από την πλήρη αποδο-
χή έως και τον ενδοιασµό ή ακόµα και την πλήρη απόρριψη.
Για παράδειγµα, όπως αναφέρει ο Παρασκευόπουλος (1985), µία εγκυµο-
σύνη, ιδιαίτερα η πρώτη, µπορεί να προκαλέσει για τη µητέρα ποικίλες συναι-
σθηµατικές αντιδράσεις, οι οποίες µπορεί να αποτελέσουν µια ευκαιρία για
«ενηλικίωσή» της στα µάτια των γονέων της και την ανεξαρτητοποίησή της
από την πατρική οικογένεια. Επίσης, µια εγκυµοσύνη συντελεί στην αύξηση
του κύρους της γυναίκας, µπορεί να λειτουργήσει ως µια επιπλέον απόδειξη
για τη θηλυκότητα και την παραγωγικότητά της ή ακόµα και ως µια έµπρακτη
επιβεβαίωση της αγάπης της προς το σύζυγό της αλλά και της αφοσίωσης

65
και της ανανέωσης της δέσµευσής της στο οικογενειακό της σχήµα µε την
ενίσχυση και ισχυροποίηση των δεσµών του γάµου, κ.λπ. Σε κάθε κοινω-
νία έχουν αναπτυχθεί, επίσης, µε τα χρόνια πολλές προκαταλήψεις για την
εγκυµοσύνη και τη µητρότητα, οι οποίες, αν και συνήθως δεν έχουν κανένα
επιστηµονικό υπόβαθρο, ασυνείδητα επηρεάζουν κάθε µέλλουσα µητέρα.
Μητέρες, τέλος, που κατά τη διάρκεια της εγκυµοσύνης είχαν ενδοιασµούς
και είχαν αναπτύξει µια αρνητική στάση για τη µητρότητα γενικότερα, παρου-
σιάζουν περισσότερα ψυχοσωµατικά συµπτώµατα τόσο κατά τη διάρκεια της
εγκυµοσύνης όσο και κατά τον τοκετό.
Η βιολογική προδιάθεση της γυναίκας για τη µητρότητα έχει συσχετιστεί µε
τη διάρκεια της εµµηνόρροιας. Όσο πιο µεγάλη η διάρκεια της εµµηνόρροι-
ας τόσο πιο θετική είναι η στάση που αναπτύσσουν οι µητέρες απέναντι στη
µητρότητα και τόσο πιο ισχυρή είναι η δέσµευση για την ανατροφή και την πε-
ριποίηση του παιδιού στη συνέχεια, κ.λπ. (Παρασκευόπουλος, 1985). Ωστόσο,
τα ψυχολογικά στάδια προσνατολισµού της µητέρας στο γεγονός της γέννη-
σης, εξελίσσονται παράλληλα µε τα τρίµηνα της κύησης και ανάπτυξης αντί-
στοιχα του εµβρύου. Στο α΄ τρίµηνο η µητέρα είναι κυρίως προσνατολισµένη
στον εαυτό της, στην ετοιµότητά της για το γεγονός της γέννησης, στις αλλα-
γές στη ζωή και στο σώµα της, κ.λπ. Στο β΄ τρίµηνο η µητέρα προσνατολίζεται
συναισθηµατικά προς το παιδί που κυοφορεί, αφού πλέον η εγκυµοσύνη είναι
µια εµφανής πραγµατικόητα, νιώθωντας ταυτόχρονα και τα πρώτα σκιρτήµα-
τά του στην κοιλιά της. Στο γ΄ τρίµηνο, τέλος, η µέλλουσα µητέρα κυριαρχείται
από την αγωνία για την επάρκειά της να αντιµετωπίσει τον τοκετό και την ανυ-
ποµονησία του ερχοµού της γέννησης. Ενώ, δηλαδή, βιώνει την ανασφάλεια
αν όλα θα πάνε καλά, ταυτόχρονα ασχολείται και µε τα ζητήµατα προετοιµα-
σίας του σπιτιού και της διαµόρφωσης του παιδικού δωµατίου.
3. 2. 3 ο πατέρας πριν τον τοκετό
Ο µελλοντικός πατέρας βιώνει και αυτός πολλά αντιφατικά συναισθήµατα
κατά τη διάρκεια της εγκυµοσύνης της συζύγου του. Σε αντίθεση όµως µε τη
γυναίκα, οι αντιδράσεις του άνδρα δε συνδέονται ιδιαίτερα µε την εξέλιξη της
εγκυµοσύνης και τις διάφορες φάσεις της. Η συναισθηµατική κατάσταση του
πατέρα συνδέεεται περισσότερο µε τις εκτιµήσεις του για το δικό του κυρίως
µέλλον σε σχέση πάντα µε το παιδί, κατά πόσο δηλαδή ο ερχοµός ενός νέου
παιδιού στην οικογένεια θα επηρεάσει τη δική του ζωή αλλά και τη ζωή της
οικογένειά του, από διάφορες απόψεις.
Κυρίαρχο συναίσθηµα, στη σηµερινή κυρίως εποχή, είναι αυτό της οικονο-
µικής επάρκειας της οικογένειας και η δυνατότητά της να ανταποκριθεί στα

66
πολλά έξοδα που συνεπάγεται η γέννηση και κυρίως η ανατροφή ενός παι-
διού, χωρίς να απειληθεί η οικονοµική ασφάλεια της οικογένειας στο µέλλον.
Βέβαια, κάθε πατέρας νιώθει περήφανος για την εγκυµοσύνη της συζύγου
του, αφού αυτή είναι άλλωστε µια χειροπιαστή ένδειξη της αρρενωπότητας
και της σεξουαλικής επάρκειας του ίδιου. Ωστόσο, όπως αναφέρει ο Παρα-
σκευόπουλος (1985), σε µια έρευνα που έγινε µε νεαρούς υποψήφιους πα-
τέρες, βρέθηκαν τρεις τύποι ανδρών σχετικά µε τη στάση τους απέναντι στην
εγκυµοσύνη της συζύγου τους: α.
ο ναρκισσιστικός – εγωκεντρικός τύπος, β.
ο φιλόδοξος – αφοσιωµένος στην επαγγελµατική του ζωή και σταδιοδροµία
και
γ. ο τύπος του οικογενειάρχη (Anthony, E.J. & Benedek, T., 1970).
3. 2. 4 ο πατέρας και η μητέρα μετά τη γέννηση
Μετά τη γέννηση, η δυναµική των σχέσεων αναδιατάσσεται συνολικά µέσα
στο παλαιό και προϋπάρχον σχήµα του ζευγαριού ή της οικογένειας. Οι ανά-
γκες του ζευγαριού περνούν σε δεύτερη µοίρα και προτεραιότητα έχει τώρα
το παιδί. Αν πρόκειται για το πρώτο παιδί στην οικογένεια, τότε όλα είναι και-
νούργια, κάθε µέρα είναι διαφορετική από την προηγούµενη στη ζωή του
ζευγαριού. Το παιδί βάζει τις δικές του προτεραιότητες, οι οποίες απαιτούν
άµεση λύση και σταθερή αντιµετώπιση και από τους δύο γονείς. Η γυναίκα
ως µητέρα είναι συνήθως πιο κοντά στο παιδί, αφού αυτή αναλαµβάνει στο
µεγαλύτερο µέρος της τη φροντίδα του βρέφους κυρίως µέσα από τον θη-
λασµό, που παρατείνει τη στενή σχέση µητέρας-βρέφους. Σιγά-σιγά, όσο το
παιδί µεγαλώνει, ο πατέρας αναλαµβάνει πιο ενεργητικό ρόλο στη φροντίδα
και την ανατροφή του, στο βαθµό βέβαια που και η µητέρα συναινεί και το
επιτρέπει. Αν πρόκειται για δεύτερο ή τρίτο παιδί, τότε αν και συνήθως δεν
υπάρχει ο ίδιος ενθουσιασµός, υπάρχει ωστόσο ένα πολύ πιο σταθεροποιη-
µένο και δοµηµένο πλαίσιο µε εµπειρία να υποδεχτεί και να φροντίσει το νέο
µέλος στην οικογένεια.
Πολλές φορές, µετά τη γέννηση, αρκετές µητέρες αποφασίζουν να εγκα-
ταλείψουν την εργασία τους, προκειµένου να αφοσιωθούν χωρίς περίσπαση
στην ανατροφή των παιδιών τους, εφόσον βέβαια υπάρχει και η οικονοµική
δυνατότητα γι΄ αυτό. Μακροπρόθεσµα, όµως, αυτό µπορεί να επηρεάσει αρ-
νητικά τόσο τις ίδιες όσο και τη σχέση τους µε τον σύντροφό τους. Η ζωή
στο σπίτι, όσο κι αν είναι πιο ξεκούραστη ή όσο κι αν δίνει τη δυνατότητα στις
µητέρες να µεγαλώσουν χωρίς «εκπτώσεις» τα παιδιά τους, είναι ωστόσο πιο
µονότονη χωρίς διεξόδους και ερεθίσµατα και µε το πέρασµα των χρόνων
µπορεί να τους στερήσει ερεθίσµατα και αναζωογονητικές εµπειρίες. Ιδιαί-
τερα γυναίκες επιστήµονες ή γυναίκες καριέρας, µετά από χρόνια µπορεί να

67
βιώσουν ιδιαίτερα αρνητικά συναισθήµατα προσωπικής απαξίωσης και απο-
γοήτευσης. Ακόµα, πολλές γυναίκες για διάφορους λόγους µετά τη γέννηση
του/των παιδιού/ών τους αποµακρύνονται συναισθηµατικά από το σύντροφό
τους και ενισχύουν υπέρµετρα τη σχέση τους µε το ή τα παιδί/ιά τους. Αυτό
βέβαια δεν έχει αρνητικές επιπτώσεις µόνο στη ζωή και τη σχέση του ζευγα-
ριού, αλλά δηµιουργεί πρόβληµα και στην υγιή ψυχοσυναισθηµατική ανάπτυ-
ξη του/των παιδιού/ών.
Θα πρέπει, τέλος, να επισηµάνουµε ότι στις µέρες µας ολοένα και περισ-
σότερο οι µπαµπάδες µέσα στην οικογένεια ασχολούνται πιο συστηµατικά και
δεσµεύονται συνειδητά στην ανατροφή του/των παιδιού/ών τους. Μάλιστα,
οι νέοι µπαµπάδες είναι πολύ περισσότερο εµπλεκόµενοι στον ρόλο της ανα-
τροφής των παιδιών και ενεργοί από ό,τι παλιά, όταν πατροπαράδοτα µε τα
µικρά παιδιά στην οικογένεια ασχολούνταν µόνο οι γυναίκες. Ιδιαίτερα στον
ελεύθερο χρόνο τους, στις διακοπές και τα Σαββατοκύριακα, βλέπει κανείς
σήµερα πάρα πολλούς µπαµπάδες να αναλαµβάνουν τη φύλαξη, να περιποι-
ούνται και να φροντίζουν αλλά και να παίζουν µε τα παιδιά τους, ακόµα και
όταν αυτά είναι βρέφη.
3. 3 ή αγωγή των διαφυλικών σχέσεων στην οικογένεια
Το σύστηµα της οικογένειας αποτελεί την πρώτη οµάδα κοινωνικοποίησης του
παιδιού. Μέσα σε αυτήν το παιδί έρχεται για πρώτη φορά σε επικοινωνία µε τα
άλλα µέλη της οικογένειας και αναπτύσσει τις πρώτες διαπροσωπικές του σχέ-
σεις. Οι πρώτες αυτές εµπειρίες στη ζωή του παιδιού είναι πολύ σηµαντικές
και επιδρούν σηµαντικά στη διαµόρφωση της προσωπικότητάς του. Το σύστη-
µα της οικογένειας έχει πολλά επίπεδα, γιατί αποτελείται από άτοµα διαφορετι-
κού φύλου και ηλικίας. Στην εποχή µας, η ενεργή συµµετοχή των παππούδων
και των γιαγιάδων και η άµεση εµπλοκή τους στη διαδικασία ανατροφής των
παιδιών, µε την ανάληψη συγκεκριµένων ρόλων στην καθηµερινή τους ζωή,
είναι πολύ σηµαντική για την ψυχοσυναισθηµατική και κοινωνική ανάπτυξη του
παιδιού. Οι διαπροσωπικές σχέσεις µέσα στην οικογένεια, µε την ενεργητική
τακτική παρουσία των παππούδων και των γιαγιάδων, γίνονται περισσότερο
πολυεπίπεδες. Η επαφή αυτή του παιδιού µε τους ανιόντες συγγενείς του, οι
οποίοι το προσεγγίζουν ως ενήλικοι µεν αλλά µε εντελώς διαφορετικό τρόπο
από ό,τι οι γονείς του, δηµιουργεί στο παιδί ένα αυξηµένο επίπεδο ασφάλειας
και ηρεµίας. Η τακτική επαφή µαζί τους το αποφορτίζει συναισθηµατικά και το
απαλλάσσει από περιττές εντάσεις και συγκρούσεις µέσα στην οικογένεια.
Οι σχέσεις µε τους παππούδες και τις γιαγιάδες δεν έχουν, συνήθως, την
ένταση και τη συναισθηµατική φόρτιση που πολλές φορές έχουν αυτές µε

68
τους γονείς των παιδιών. Σε περίπτωση που υπάρχουν αδέρφια, τότε οι σχέ-
σεις που αναπτύσσονται είναι περισσότερο ισότιµες και τα παιδιά έχουν την
ευκαιρία να διαµορφώσουν το δικό τους υποσύστηµα µέσα στην οικογένεια.
Το οικογενειακό πλαίσιο, εποµένως, στο σύνολό του αποτελεί για το παιδί µια
πρώτη µορφή µύησης στον χειρισµό των διαπροσωπικών του σχέσεων και
παίζει πολύ σηµαντικό ρόλο στην εκµάθηση πρακτικών διαχείρισης των δια-
φόρων καταστάσεων επικοινωνίας, µέσα στα πλαίσια της κοινωνικής ζωής.
Η παιδική ηλικία κάθε παιδιού είναι µια ιδιαίτερα σηµαντική περίοδος για την
ψυχοκοινωνική ανάπτυξή και την ωρίµανσή του. Μέσα στην οικογένεια το παι-
δί σχηµατίζει τις πρώτες γνωστικές του εικόνες και διαµορφώνει τις πρώτες
συναισθηµατικές του αντιδράσεις για τα δύο φύλα και τους ρόλους που αυτά
αναλαµβάνουν στην πορεία της ζωής. Ο πατέρας και η µητέρα είναι δύο πολύ
ισχυρά πρότυπα προς µίµηση µέσα στην οικογένεια και για τον λόγο αυτό
αποτελούν µοντέλα συµπεριφοράς για κάθε παιδί.
Τα παιδιά έχουν µια έµφυτη περιέργεια να γνωρίσουν τον κόσµο γύρω τους
και να µάθουν τα µυστικά του. Έτσι, έχουν πολλλές απορίες και συνεχώς ρω-
τούν τους ενηλίκους για να µάθουν ό,τι δεν ξέρουν ή δεν µπορούν να εξηγή-
σουν γύρω τους. Από την πρώτη κιόλας παιδική ηλικία, τα µικρά παιδιά θέτουν
ερωτήµατα στους γονείς τους, στους παππούδες τους και σε άλλα οικεία πρό-
σωπα του περιβάλλοντός τους για τις ανατοµικές διαφορές που παρατηρούν
ανάµεσα στα δύο φύλα. Οι πιο συνηθισµένες ερωτήσεις που κάνουν είναι: «Από
πού έρχονται τα µικρά παιδιά, πώς γίνονται;», «Γιατί οι γυναίκες έχουν στήθος
και οι άνδρες όχι;», «Γιατί τα γεννητικά όργανα του άνδρα και της γυναίκας είναι
διαφορετικά;», κ.λπ. Οι απαντήσεις που θα δώσουν σε αυτά τα ερωτήµατα των
µικρών παιδιών οι γονείς διαµορφώνουν και τη διάθεση των παιδιών απέναντι
σε ανάλογα ζητήµατα. Όταν, δηλαδή, οι γονείς δυσφορούν στο άκουσµα και
µόνο της σχετικής ερώτησης, τα παιδιά αποθαρρύνονται και είναι πολύ πιθανόν
και στο µέλλον να δυσκολεύονται να κουβεντιάζουν για τα θέµατα αυτά. Όταν,
επίσης, το παιδί αντιλαµβάνεται ότι οι γονείς του δεν είναι διατεθειµένοι να του
δώσουν απαντήσεις στα θέµατα αυτά, κυρίως διότι ηθικά δεν το θεωρούν σω-
στό να ρωτά κανείς και να συζητά τέτοια ζητήµατα, τότε πιθανόν και το ίδιο το
παιδί να έχει δυσκολία αργότερα να συζητά για τα θέµατα αυτά.
Όταν ένα παιδί παίρνει από τους ενηλίκους φιλικές και προπαντός άνε-
τες απαντήσεις στις απορίες του αυτές, χωρίς αρνητικές συναισθηµατικές
φορτίσεις και χωρίς περιττές αναστολές ηθικού περιεχοµένου, αυτό θα το
βοηθήσει να εξοικειωθεί σταδιακά και να αποκτήσει στέρεη γνώση σχετικά
µε τα θέµατα αυτά. Το γεγονός αυτό θα καλύψει την έµφυτη περιέργειά του
και θα του επιτρέψει να συνεχίσει χωρίς να µεγαλοποιεί ή να δίνει ιδιαίτερες

69
διαστάσεις στα ζητήµατα αυτά. Το παιδί αντιλαµβάνεται έτσι ότι δε χρειάζεται
να ντρέπεται ή να µιλά ψιθυριστά, όταν αναφέρεται στο σώµα του ή στις ανα-
τοµικές διαφορές µεταξύ αγοριών – κοριτσιών. Επίσης, όταν το παιδί ρωτά
για τον τρόπο που γεννιούνται τα παιδιά, αυτή είναι µια απόλυτα φυσιολογική
απορία και έχει ανάγκη να πάρει µε φυσικό τρόπο από τους ενηλίκους σαφείς
απαντήσεις, που δε θα το τροµοκατούν ούτε θα το µπερδεύουν αλλά και δε
θα συσκοτίζουν ούτε θα παραποιούν την πραγµατικότητα. Φυσικά, οι απα-
ντήσεις των µεγάλων θα είναι προσαρµοσµένες στο γνωστικό επίπεδο του
παιδιού και στον παιδικό τρόπο σκέψης.
Η µυστικοπάθεια, αντίθετα, από πλευράς των γονέων ή µια στείρα ηθικο-
λογία καθόλου δε βοηθούν το παιδί να αποκτήσει επαρκή πληροφόρηση για
τα δύο φύλα και τις διαφορές ανάµεσά τους. Την έγκυρη αυτή πληροφόρη-
ρηση την έχει ανάγκη το παιδί για να σχηµατίσει τη δική του γνωστική δοµή.
Αν οι γονείς αποφύγουν να απαντήσουν, το παιδί θα στραφεί σε άλλες πηγές
πληροφόρησης, θα αναπτύξει πιθανόν λανθασµένες αντιλήψεις µέσα από δι-
κές φαντασιωτικές προσεγγίσεις.
Με άλλα λόγια, τα παιδιά µαθαίνουν µέσα από την κοινωνικοποίησή τους
στο περιβάλλον στο οποίο ζουν, πώς να αντιµετωπίζουν τα θέµατα αυτά των
διαφυλικών σχέσεων και πώς να ρυθµίζουν ανάλογα το συναίσθηµα και τη
συµπεριφορά τους. Για το λόγο αυτό είναι πολύ σηµαντικό να καταλάβουµε οι
ενήλικοι ότι τα παιδιά σχηµατίζουν τις πρώτες προσωπικές τους αντιλήψεις και
διαµορφώνουν τις πρώτες τους αντιδράσεις, όπως σε όλα τα ζητήµατα και στο
ζήτηµα αυτό της σεξουαλικότητας και των διαφυλικών σχέσεων, µε βάση τις
αντιδράσεις κυρίως των γονέων τους αλλά και άλλων σηµαντικών προσώπων
από το περιβάλλον τους. Οι έννοιες του «απαγορευµένου» ή του «ανήθικου»
ξεκινούν από την πολύ µικρή ηλικία και σχετίζονται άµεσα µε την αντίληψη που
έχει το οικείο περιβάλλον του κάθε παιδιού σχετικά µε τα ζητήµατα αυτά.
Για να καταλάβουµε γιατί συµβαίνει αυτό, πρέπει να συνειδητοποιήσουµε ότι
στις πολύ µικρές ηλικίες τα παιδιά πιστεύουν ότι οι αντιλήψεις των γονέων και
των υπολοίπων ενήλικων συγγενών και οικείων τους είναι αντιπροσωπευτικές
για τις αντιλήψεις όλου του κόσµου. Ό,τι δηλαδή σκέφτονται εκείνοι και κυρίως
ο τρόπος που αντιδρούν σε διάφορα θέµατα αποτελούν για αυτά µέτρο σύγκρι-
σης και είναι ο κανόνας που χρησιµεύει για την αποκωδικοποίηση όλων των αν-
θρώπινων σχέσεων και συµπεριφορών. Το είδος, για παράδειγµα, της σχέσης
των γονέων µεταξύ τους, πόσο δηλαδή φιλική είναι η σχέση τους ή η συχνότητα
και η ένταση των συγκρούσεων µεταξύ τους, επηρεάζει την αντίληψη του παι-
διού για το είδος της σχέσης και τη συντροφικότητα µε το άλλο φύλο.
Όµως, τα παιδιά εκτός από πολλές ερωτήσεις κάνουν και αρκετές πράξεις

70
«ερωτικού» περιεχοµένου, οι οποίες φέρνουν σε µεγάλη αµηχανία τους γονείς.
Ο µικρός γιος και η µικρή κόρη της οικογένειας, για παράδειγµα, «ζητούν σε
γάµο» τους γονείς του αντίθετου φύλου. Αυτό, φυσικά, γεµίζει τον κάθε γονέα
προσωπικά µε υπερηφάνεια για το µέγεθος της αδυναµίας και της αγάπης του
παιδιού προς το πρόσωπό του, αλλά θα πρέπει να αρνηθεί ευγενικά την «πρό-
τασή» του υπενθυµίζοντάς του ότι είναι ήδη παντρεµένος/η. Επίσης, συχνές
και σφιχτές αγκαλιές των παιδιών, αγγίγµατα στο στήθος, στο πόδι και φιλιά στο
στόµα, κ.λπ., δηµιουργούν όχι µόνο αµηχανία αλλά και πολλές φορές έντονες
αντιδράσεις των γονέων. Οι γονείς θα πρέπει να αποφεύγουν µε διακριτικότητα
και σταθερότητα αυτές τις πράξεις των παιδιών, χωρίς να µεταφέρουν ένταση,
µην ξεχνώντας ότι τα παιδιά σε αυτή την ηλικία των 3-6 ετών, οπότε εµφανίζουν
συνήθως ανάλογες συµπεριφορές, είναι ιδιαίτερα ευέξαπτα.
Καλό θα είναι λοιπον οι γονείς, ιδιαίτερα στην περίπτωση που υπάρχουν
δύο ή περισσότερα παιδιά στην οικογένεια, να ενισχύουν το δικό τους υπο-
σύστηµα µέσα στην οικογένεια και να φροντίζουν ιδιαίτερα τη σχέση µεταξύ
τους. Το σχήµα αυτό, χωρίς να δηµιουργεί απόσταση από τα παιδιά, τους
δίνει το θετικό µήνυµα ότι η σχέση των γονέων και η αγάπη µεταξύ τους
είναι αδιαπραγµάτευτη. Ταυτόχρονα και οι δύο γονείς µαζί δείχνουν έκδηλα
την αγάπη τους για τα παιδιά. Αν τα παιδιά δεν αντέχουν να βλέπουν τους
γονείς τους για παράδειγµα να είναι αγκαλιά και προσπαθούν να τους χωρί-
σουν, οι γονείς δεν πρέπει να κατηγορήσουν το παιδί και να το επιπλήξουν,
αντίθετα θα πρέπει να ανοίξουν την αγκαλιά τους για να χωρέσουν και αυτό.
Σε περίπτωση τέλος που διαπιστώνουν οι γονείς ότι, όταν ο ένας εκ των δύο
απουσιάζει από το σπίτι, το παιδί του αντίθετου φύλου τρυπώνει στο κρεβάτι
τους, τότε βρίσκουν τρόπο -χωρίς να το πληγώσουν- να το αποµακρύνουν
και να το επαναφέρουν στο κρεβάτι του. Αν χρειαστεί, µπορούν να του υπεν-
θυµίσουν ότι αυτή η θέση είναι του µπαµπά/της µαµάς. Δεν πρέπει δηλαδή
να διστάζουν οι γονείς να επικαλούνται ο ένας τον άλλο, π.χ. να λέει η µαµά:
όταν µεγαλώσεις, θα γίνεις καλός οδηγός σαν τον µπαµπά, ή να λέει ο µπα-
µπάς: όταν µεγαλώσεις, θα γίνεις έξυπνη σαν την µαµά.
Αν υπάρχουν αδέρφια µέσα στην οικογένεια, ο βαθµός επίδρασης µε-
ταξύ τους όσον αφορά στις διαφυλικές σχέσεις, εξαρτάται πάντα από την
ηλικία και το φύλο τους. Ο Alfred Adler, ο πατέρας της ατοµικής ψυχολογί-
ας, έχει µελετήσει ιδιαίτερα τις επιπτώσεις της σειράς γέννησης των παδιών
µέσα στην οικογένεια, ανάλογα µε το συνολικό αριθµό τους και το φύλο
(Adler, 1971). Δύο αδέρφια για παράδειγµα διαφορετικού φύλου έχουν τη
δυνατότητα να συγκρίνουν σε ποιο βαθµό είναι διαφορετική η συµπεριφορά
των γονέων απέναντί τους, µε κριτήριο πάντα το φύλο τους. Ακόµα, έχουν

71
τη δυνατότητα να γνωρίσουν τις αντιδράσεις του άλλου φύλου και να εξοι-
κειωθούν περισσότερο µε αυτό. Αργότερα, οι φίλοι του αδερφού ή οι φίλες
της αδερφής, που έρχονται το σπίτι, διευρύνουν αυτή την εµπειρία. Η δια-
µόρφωση και το είδος της επίπλωση των δωµατίων και οι χρωµατικές επιλο-
γές, το ντύσιµο, τα παιχνίδια, τα υποσυστήµατα µέσα στην οικογένεια και η
προτίµηση που δείχνουν οι γονείς ή η µητέρα στο αγόρι -όπως πολύ συχνά
συµβαίνει στην ελληνική κοινωνία- είναι βασικά στοιχεία στην ανάπτυξη και
τη διαµόρφωση των αντιλήψεων των παιδιών για τις διαφυλικές σχέσεις και
τους ρόλους των δύο φύλων. Οι στερεότυπες αντιλήψεις των γονέων για
τους ρόλους των φύλων, τους οδηγούν σε αντίστοιχες επιλογές διαπαιδα-
γώγησης και ανατροφής των αδερφιών µέσα στην οικογένεια.
Τα παιδιά µεγαλώνοντας έρχονται σε επαφή µε άλλα παιδιά της ηλικίας
τους και ανταλάσσουν εµπειρίες και αντιλήψεις που έχουν σχηµατίσει γύρω
από τα ζητήµατα αυτά. Το παιχνίδι είναι καθοριστικής σηµασίας για την ανά-
πτυξη και την εδραίωση πολλών χαρακτηριστικών που σχετίζονται µε το φύλο.
Αρκετές µάλιστα φορές, παιδιά προσχολικής ή πρώτης σχολικής ηλικίας ανα-
παριστούν µέσα από το παιχνίδι µε βιωµατικό τρόπο διάφορους ρόλους που
αφορούν σε διαφυλικές συµπεριφορές ενηλίκων και βοηθούν στη σωµατική
επαφή µε άλλα παιδιά ή στην εξερεύνηση του σώµατός τους. Παίζουν π.χ.
παίζουν τον γιατρό ή τη νοσοκόµα που προχωρά σε λεπτοµερή εξέταση του
σώµατος του «αρρώστου» ή άλλα παιχνίδια που βοηθούν στην εξερεύνηση
«απόκρυφων» περιοχών του σώµατος. Είναι σηµαντικό οι γονείς να παρακο-
λουθούν διακριτικά τα παιδιά και να µην επιτρέπουν, γενικότερα, το παιχνίδι
µέσα στο σπίτι µε κλειστές τις πόρτες. Σε καµιά όµως περίπτωση δεν πρέπει
να εφορµούν έντροµοι µέσα στο δωµάτιο του παιδιού, προκειµένου να διακό-
ψουν το παιχνίδι και να αναστατώνουν έτσι τα παιδιά.
Η απότοµη και αδικαιολόγητη διακοπή του παιχνιδιού από τους ενηλίκους,
θα γεµίσει ντροπή και ενοχές τα παιδιά. Το καλύτερο είναι οι γονείς να ενηµε-
ρώνουν γενικά τα παιδιά ότι µέσα στο σπίτι οι πόρτες πρέπει να παραµένουν
πάντα ανοιχτές. Οι ανοιχτές πόρτες προσανατολίζουν συνήθως τα παιδιά σε
πιο κοινωνικοποιηµένους ρόλους και σε παιχνίδια που δε θα απαιτείται κατά
κανόνα οποιαδήποτε παρέµβαση των ενηλίκων που βρίσκονται µέσα στο σπίτι.
Σε κάθε όµως περίπτωση, ακόµα κι αν χρειαστεί οι ενήλικες να παρέµβουν
για να διακόψουν µια δραστηριότητα των παιδιών, αυτό θα πρέπει να γίνεται
πάντα µε διακριτικότητα. Μπορούν για παράδειγµα να µπαίνουν στο δωµάτιο
για να προτείνουν στα παιδιά αν θέλουν να τους φέρουν ένα αναψυκτικό ή ένα
παγωτό ή ακόµα για να τους προτείνουν µια άλλη δραστηριότητα ή ένα άλλο
παιχνίδι, χωρίς καµιά αναφορά στο προηγούµενο παιχνίδι των παιδιών.

72
Στην εφηβεία, υπάρχει ανάγκη για πιο ανοιχτές και ολοκληρωµένες συζη-
τήσεις των γονέων µε τους έφηβους γιούς τους και τις έφηβες κόρες τους.
Κάθε γονέας αναλαµβάνει αποκλειστικά την ενηµέρωση των παιδιών µε το
ίδιο φύλο, δηλαδή ο πατέρας τον γιο και η µητέρα την κόρη. Τη µεγαλύτερη
ανάγκη ενηµέρωσης γύρω από τις αλλαγές στο σώµα και τις λειτουργίες του
έχουν οπωσδήποτε τα κορίτσια. Η έναρξη της έµµηνης ρύσης, που είναι ένα
σηµαντικό γεγονός στη ζωή του κάθε κοριτσιού, προκαλεί µεγάλη αναστά-
τωση και αµηχανία στην έφηβη. Η σαφής ενηµέρωση µε φυσικό τρόπο και η
προετοιµασία της από τη µητέρα για την υποδοχή και την αντιµετώπιση των λε-
πτοµερειών σχετικά µε το ζήτηµα αυτό είναι ιδιαίτερα σηµαντική, αν µάλιστα
λάβει κανείς υπόψη τη µικρή ηλικία (από 11 ετών) των κοριτσιών. Η καλή επι-
κοινωνία των γονέων µε τα παιδιά, ιδιαίτερα στη φάση αυτή, είναι καθοριστική
για τη διατήρηση της ροής της ενηµέρωσης για τα θέµατα της εφηβείας, τις
παρέες τους, τις αγωνίες και τις απογοητεύσεις τους, κλπ. Η επικοινωνία βέ-
βαια αυτή χτίζεται στις µικρότερες ηλικίες και τώρα, στη δύσκολη αυτή φάση
της εφηβείας, που ο έφηβος αποµακρύνεται συναισθηµατικά από τον προ-
στατευτικό κύκλο της οικογένειας και προσκολλάται στους συνοµηλίκους, η
σχέση αυτή απλά εξαργυρώνεται.
Σε καµιά περίπτωση οι γονείς δεν αναλαµβάνουν πιο ενεργό ρόλο στο
θέµα αυτό και δεν προσπαθούν να υποκαταστήσουν τους συνοµηλίκους στη
ζωή του παιδιού τους ή πολύ περισσότερο να υποδείξουν στα παιδιά τους
«ασφαλείς» διεξόδους απελευθέρωσης της σεξουλικότητάς τους, όπως π.χ.
πολλοί µπαµπάδες στους νεαρούς εφήβους γιούς τους. Το συµβιωτικό των
µικρότερων ηλικιών, π.χ. «γράψαµε, διαβάσαµε, πήραµε καλό βαθµό ή δυ-
σκολευτήκαµε, κ.λπ», είναι ιδιαίτερα στην ηλικία αυτή εντελώς ακατάλληλες
συµπεριφορές απέναντι στους εφήβους. Αυτές είναι προσωπικές στιγµές που
απαιτούν προσωπικές επιλογές. Οι γονείς παρακολουθούν διακριτικά και δεν
επεµβαίνουν, προσπαθώντας µόνο να αποφορτίζουν συναισθηµατικά και να
διατηρούν χαµηλό το επίπεδο άγχους των παιδιών. Είναι γνωστό ότι τα κορί-
τσια για παράδειγµα έχουν µεγάλο άγχος για την εικόνα του σώµατός τους
και τα αγόρια για την επιτυχηµένη έκβαση της πρώτης τους ερωτικής επαφής.
Οι πρώτες αυτές ερωτικές εµπειρίες είναι ιδιαίτερα καθοριστικές και διαµορ-
φωτικές για την ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη των εφήβων και δεν περιορίζονται
ασφαλώς µόνο στη σωµατική αλλά και στην ψυχική επαφή τους µε το άλλο
φύλο. Οι εµπειρίες αυτές καθορίζουν µελλοντικές συµπεριφορές και αντι-
δράσεις τους, κυρίως στην ενήλικη ζωή, γύρω από το ζήτηµα των διαφυλικών
σχέσεων γενικότερα.

73
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Σχολείο και διαφυλικές
σχέσεις
Το σχολείο, σήµερα, είναι ένας χώρος όπου αγόρια και κορίτσια συµµετέ-
χουν από κοινού και εκπαιδεύονται, µε σκοπό να µορφωθούν, να αποκτήσουν
δηλαδή γνώσεις και δεξιότητες, να ενστερνιστούν αξίες και να υιοθετήσουν
στάσεις και συµπεριφορές που θα τους επιτρέπουν να ζουν µε αξιοπρέπεια
στη ζωή τους.
Μέσα στο σχολείο τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να αλληλεπιδρούν µετα-
ξύ τους, να συνάπτουν διαπροσωπικές σχέσεις έξω από το στενό περιβάλλον
της οικογένειας και να κοινωνικοποιούνται. Στο σχολείο, εποµένως, αναπτύσ-
σεται ένα πολύπλοκο πλέγµα οµόφυλων και ετερόφυλων διαπροσωπικών
σχέσεων µεταξύ των µαθητών που δίνει σε όλα τα παιδιά τη δυνατότητα να
αναπτύξουν και να ισχυροποιήστουν τα χαρακτηριστικά του φύλου τους.
Υπάρχει ακόµα η δυνατότητα, το σχολείο να αναλάβει να διαπαιδαγωγήσει
τους µαθητές του στο θέµα των σχέσεων µε το άλλο φύλο, ενηµερώνοντας
σωστά και υπεύθυνα, βοηθώντας τους/τις µαθητές/τριες να διαχειριστούν
καλύτερα τη σεξουαλικότητά τους.
Το σχολείο µπορεί να βοηθήσει τους/τις µαθητές/τριές του να αναδείξουν
τη σεξουαλικότητά τους ως σηµείο επαφής και όχι ως πεδίο αντιπαράθεσης
µε το άλλο φύλο και να τους/τις καθοδηγήσει, ώστε να αναπτύξουν θετική
στάση απέναντι στην προοπτική του αλληλοσεβασµού και της συννενόησης,
στο πλαίσιο των διαφυλικών σχέσεων. Σκοπός αυτού του κεφαλαίου είναι να
αναδείξει κάποιες βασικές παραµέτρους, στην κατεύθυνση της επίτευξης
των στόχων αυτών.
4
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
4
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
4 Σχολείο και διαφυλικές 4 Σχολείο και διαφυλικές 4444
44444
4444

74
4. 1 ή συμπεριφορά των δύο φύλων και η ανάπτυξη των διαφυλικών
σχέσεων στο σχολείο
Η εκπαίδευση και η µόρφωση για τα κορίτσια και τις γυναίκες ήταν από τα
αρχαία χρόνια και σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες, πάντα κατώτερη και
υποδεέστερη από αυτή που έπαιρναν οι άνδρες. Ο 19
ος
αιώνας ήταν καθορι-
στικός για την διεύρυνση του νεοσύστατου θεσµού της κρατικής εκπαίδευσης
σε ευρύτερους πληθυσµούς κάθε κοινωνίας, συµπεριλαµβανοµένου βεβαίως
και του γυναικείου πληθυσµού. Στην τουρκοκατούµενη για αιώνες Ελλάδα, το
1834, τριάντα τέσσερα χρόνια µετά τη σύσταση του νέου ελληνικού κράτους,
κατοχυρώνεται και νοµοθετικά το δικαίωµα των κοριτσιών να φοιτήσουν στην
Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση. Με βάση όµως το άρθρο 58 του σχετικού νόµου,
τα κορίτσια µπορούσαν να φοιτήσουν στα σχολεία των αγοριών µόνο εάν δεν
υπήρχαν σχολεία θηλέων, ενώ το 1852 απαγορεύεται πλέον ρητά µε διάταγµα
(4077/1852) η ταυτόχρονη φοίτηση και συνεκπαίδευση αγοριών – κοριτσιών
στο ίδιο σχολείο (Θεοδώρου & Κουτλής, 2001).
Στην εποχή µας, το σχολείο είναι ένα ανοιχτό σύστηµα, ένας εκπαιδευτικός
οργανισµός µε θεσµική οργάνωση και λειτουργία, που σκοπό έχει τη µόρφω-
ση και τη διαπαιδαγώγηση του συνόλου των παιδιών κάθε κοινωνίας. Σε όλα
τα σύγχρονα σχολεία σήµερα συνεκπαιδεύονται τόσο τα αγόρια όσο και τα
κορίτσια από κοινού. Μέσα στην κοινότητα του σχολείου, σε ένα πλέγµα αλλη-
λεπιδραστικών σχέσεων το οποίο αναπτύσσεται σε όλη τη διάρκεια της σχολι-
κής ζωής, εξελίσσονται και συνδιαµορφώνονται τα βασικά χαρακτηριστικά της
ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης των παιδιών και των δύο φύλων. Στο σχολικό αυτό
πλαίσιο κάθε παιδί, ανεξαρτήτως φύλου, πρέπει να αναζητήσει και να βρει τη
δική του προσωπική θέση ανάµεσα στα υπόλοιπα συνοµήλικα παιδιά της ηλι-
κίας του. Η επιτυχία ή η πιθανή αποτυχία του παιδιού να ενταχθεί στην οµάδα
των συνοµηλίκων του, θα είναι καθοριστική για την ανάπτυξη της ταυτότητάς
του. Στο πλαίσιο, εποµένως, του σχολείου, µέσα από ένα πολύπλοκο πλέγµα
διαπροσωπικών σχέσεων αναπτύσσονται και οικοδοµούνται τα βασικά χαρα-
κτηριστικά της προσωπικότητάς των παιδιών, µετά την οικογένεια.
Τα παιδιά µέσα στο σχολείο έχουν τη δυνατότητα να δηµιουργήσουν φιλί-
ες, παρέες µε τα άλλα παιδιά, του ίδιου ή και του διαφορετικού φύλου, ανά-
λογα µε την ηλικία. Στις µικρότερες ηλικίες, είναι προφανής η προτίµηση των
παιδιών στις οµόφυλες παρέες. Παιδιά ηλικίας 6,5 ετών περνούν 10 φορές
περισσότερο χρόνο µε άτοµο ιδίου φύλου σε σχέση µε άτοµα διαφορετικού
φύλου (Maccoby,1998). Αργότερα, στις ηλικίες 10 – 11 ετών οριοθετούν τις
οµόφυλες παρέες και αποφεύγουν να συνανστρέφονται µε τον εχθρό, ενώ

75
όσα παιδιά παραβιάζουν αυτόν τον κανόνα αποµονώνονται κοινωνικά και
βιώνουν την απόρριψη των συνοµηλίκων τους. (Kovacs, Parker & Hofman,
1996). Αυτό φυσικά αλλάζει στην ηλικία της εφηβείας, οι προκαταλήψεις εξα-
σθενίζουν και αρχίζει µια διαδικασία προσέγγισης µεταξύ των δύο φύλων.
Ωστόσο, παρατηρούνται σηµαντικές διαφορές ανάµεσα στα δύο φύλα,
σε ό,τι αφορά στη συµπεριφορά τους στο σχολείο. Οι εκπαιδευτικοί, πολλές
φορές, προτιµούν να δουλεύουν σε τάξεις µε περισσότερα κορίτσια παρά µε
περισσότερα αγόρια. Τα αγόρια είναι συνήθως πιο επιθετικά, πιο ανυπάκουα
και γενικά πιο άτακτα. Τα κορίτσια είναι πιο οργανωµένα, πιο συνεσταλµένα,
δεν κάνουν απουσίες και γενικά έχουν πιο ώριµη και πιο υπεύθυνη συµπε-
ριφορά. Πολλές φορές, επίσης, οι εκπαιδευτικοί αναπαράγουν άθελα τους
στερεότυπες αντιλήψεις για τα φύλα, όπως «Έ, έτσι είναι τα αγόρια» ή «τα
κορίτσια είναι πάντα πιο ήσυχα από τα αγόρια». Οι δάσκαλοι της ΣΤ΄ τάξης
πιστεύουν ότι τα αγόρια έχουν µεγαλύτερες ικανότητες στα µαθηµατικά και
ότι τα κορίτσια προσπαθούν περισσότερο (Jussim & Eccles, 1992). Ακόµα, οι
δάσκαλοι πιο συχνά επιπλήτουν για τη συµπεριφορά τους τα αγόρια παρά τα
κορίτσια. Βέβαια, αυτό µπορεί να οφείλεται σε πραγµατικές διαφοροποιήσεις
στη συµπεριφορά των αγοριών σε σχέση µε τα κορίτσια ή στις στερεότυπες
αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για το θέµα αυτό (Κακαβούλης, 1997). Είναι γε-
γονός πως οι ορµόνες είναι σε µεγάλο βαθµό υπεύθυνες για την αυθόρµητη
συµπεριφορά, όµως η κοινωνικοποίηση και η σωστή διαπαιδαγώγηση µε την
καλλιέργεια της συναισθηµατικής νοηµοσύνης, µπορούν να αλλάξουν αυτές
τις συµπεριφορές.
Τα αγόρια εµφανίζουν σηµαντικά περισσότερες µαθησιακές δυσκολίες
από τα κορίτσια στο σχολείο. Σύµφωνα µε τη διεθνή βιβλιογραφία πάνω στο
θέµα αυτό, το συνολικό ποσοστό των αγοριών µε µαθησιακές δυσκολίες είναι
τετραπλάσιο από αυτό των κοριτσιών. Επίσης, τα αγόρια είναι πιο ακατάστατα
στην οργάνωση της σχολικής εργασίας τους από ό,τι τα κορίτσια, κάνουν πιο
συχνά άσχηµα γράµµατα, τα τετράδιά τους είναι πολλές φορές λερωµένα,
σχισµένα και τσαλακωµένα µε τη γενικότερη εµφάνισή τους να είναι περισσό-
τερο απεριποίητη και λιγότερο προσεγµένη από αυτή των τετραδίων των κορι-
τσιών. Φαίνεται ότι ο τρόπος που έχει αναπτυχθεί και οικοδοµηθεί γενικότερα
η εκπαίδευση την καθιστά περισσότερο «γένους θηλυκού». Η συνολική λει-
τουργία της σύγχρονης εκπαίδευσης δεν ανταποκρίνεται στις βασικές ανά-
γκες των αγοριών και τα υποχρεώνει να κάνουν πάρα πολλές προσαρµογές,
οι οποίες δε συµβαδίζουν µε τη φύση τους. Η σχολική τάξη, η οργάνωση της
σχολικής ζωής και τα αναλυτικά προγράµµατα του σχολείου ανταποκρίνονται
περισσότερο στις ανάγκες και τις δυνατότητες των κοριτσιών παρά των αγο-

76
ριών. Η χρήση της γλώσσας, επίσης, η οποία διαµεσολαβεί ως πολιτισµικό
εργαλείο στην προσέγγιση κάθε νέας γνώσης, είναι ένα ακόµα προνόµιο των
κοριτσιών. Ίσως αυτό αρχίζει να αλλάζει σήµερα, σε ένα βαθµό, µε τη χρήση
στην εκπαίδευση των νέων τεχνολογιών και των Η/Υ, οι οποίοι είναι γνωστό
ότι «γοητεύουν» περισσότερο τα αγόρια.
4. 2 ή αγωγή των διαφυλικών σχέσεων στο σχολείο
Το σχολείο είναι αναµφισβήτητα ο σηµαντικότερος κοινωνικός θεσµός στην
πορεία ανάπτυξης των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας και κοινωνικο-
ποίησης του παιδιού, µετά την οικογένεια. Στο οικολογικό-κοινωνικό µοντέλο
του Γεώργα (1995), στο οποίο περιγράφονται τα διαφορετικά επίπεδα του συ-
νόλου των παραγόντων που επιδρούν στην ανάπτυξη και στη διαµόρφωση
της προσωπικότητας του παιδιού, το σχολείο βρίσκεται στην µικρο-έξω οµά-
δα. Στο σχολείο υπάρχει συγκεκριµένο αναλυτικό πρόγραµµα µαθηµάτων για
τη γνωστική ανάπτυξη, την αισθητική καλλιέργεια και τη σωµατική εκγύµναση
των παιδιών. Το πρόγραµµα αυτό είναι παιδαγωγικά καταρτισµένο και επιστη-
µονικά διαµορφωµένο µε τέτοιο τρόπο, ώστε να αναπτύσσει πολύπλευρα την
προσωπικότητα των µαθητών, να είναι κατάλληλο για τις διαφορετικές κάθε
φορά ηλικίες των παιδιών και να προάγει την ανάπτυξη.
Η προσωπικότητα των εκπαιδευτικών, οι στάσεις και οι αντιλήψεις τους
γύρω από τα θέµατα διαπαιδαγώγησης, το ιεραρχικό µοντέλο διοίκησης του
σχολείου, οι σχέσεις των εκπαιδευτικών µεταξύ τους καθώς και οι µέθοδοι
διδασκαλίας, είναι σηµαντικοί παράγοντες, οι οποίοι µαζί µε το αναλυτικό
πρόγραµµα επιδρούν στην κοινωνικοποίηση των παιδιών γενικότερα, στην
ανάπτυξη των χαρακτηριστικών της προσωπικότητάς τους και συµβάλλουν
µεταξύ άλλων και στη διαµόρφωση και στην εδραίωση των αντιλήψεών τους
για τις σχέσεις µεταξύ των δύο φύλων.
Ένα σχολείο, για παράδειγµα, που είναι πολύ αυστηρό, µε άκαµπτες και
αδιαπραγµάτευτες ηθικές αξίες, δηµιουργεί ένα ασφυκτικό πλαίσιο για την
ανάπτυξη των σχέσεων ανάµεσα στα δύο φύλα. Το σχολείο αυτό εξαναγκαζει
τους µαθητές σε υποκριτικές συµπεριφορές, σε φαντασιωτικές προσεγγίσεις
για το άλλο φύλο και τους δηµιουργεί πάρα πολλές ενοχές για τη σεξουαλι-
κότητά τους. Η σεξουαλικότητα και κάθε ααναφορά γύρω από αυτή ποινικο-
ποιείται και όλες οι συµπεριφορές που σχετίζονται µε αυτή αντιµετωπίζονται
µέσα από ένα πλέγµα αυστηρότητας και ιεραρχικής ακαµψίας. Αντίθετα, ένα
σχολείο ευέλικτο, δηµοκρατικό και αντιαυταρχικό, καλλιεργώντας την υπευ-
θυνότητα και την ανάληψη προσωπικής ευθύνης στη συµπεριφορά των µαθη-
τών/τριών του, δεν αρνείται να δει και να συζητήσει για τις πραγµατικές τους

77
ανάγκες, µέσα όµως σε ένα πλαίσιο σαφώς οριοθετηµένο, το οποίο έχει από
κοινού αποφασιστεί και συνδιαµορφωθεί.
Η αγωγή των διαφυλικών σχέσεων, όρος που σαφώς προτιµούµε από τον
όρο σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, δεν περιλαµβάνει όµως απλά την ενηµέ-
ρωση των µαθητών γύρω από ζητήµατα σεξουαλικής λειτουργίας. Η αγωγή
των διαφυλικών σχέσεων αφορά κυρίως στην ουσιαστική διαπαιδαγώγηση
των παιδιών για την υγιή ανάπτυξη των διαφυλικών σχέσεων. Δεν απαγορεύει
την επαφή των παιδιών µε τη σεξουαλικότητα τους και προτείνει την εκµάθη-
ση συγκεκριµένων τρόπων για την κοινωνικοποιηµένη έκφρασή της. Η διαδι-
κασία αυτή θα είναι επιστηµονικά και παιδαγωγικά ελεγχόµενη και σύµφωνη
µε την ηλικία των παιδιών, όπως άλλωστε πρέπει να είναι και κάθε πρόγραµµα
που εφαρµόζεται µέσα στο σχολείο.
Ωστόσο, υπάρχουν πολλά ερωτήµατα και πολλές αντικρουόµενες από-
ψεις σχετικά µε τον χρόνο έναρξης του προγράµµατος αυτού, πότε δηλαδή
τα παιδιά είναι έτοιµα και πότε αρχίζουν να έχουν ενδιαφέροντα και απορίες
γύρω από τα θέµατα αυτά. Η εµπειρία από χώρες του εξωτερικού, που έχουν
ήδη εφαρµόσει προγράµµατα σεξουαλικής αγωγής κυρίως σε πληθυσµούς
εφήβων και µετεφήβων, έχει δείξει ότι υπάρχουν θετικά αποτελέσµατα στην
ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη των εφήβων, χωρίς ωστόσο να έχουν λείψει και
κάποιες φωνές αµφισβήτησης ως προς την ανάγκη καλύτερου προσδιορι-
σµού του περιεχοµένου και των στόχων της προσπάθειας αυτής. Στην Ελλάδα
έχουν γίνει αρκετές έρευνες σχετικά µε τη διερεύνηση του θέµατος αυτού,
οι οποίες έχουν ασχοληθεί µε την καταγραφή των απόψεων των εφήβων και
των οικογενειών τους. Θα αναφέρουµε ενδεικτικά δύο από αυτές.
Στην πρώτη έρευνα (Μπεζεβέγκης, Γιαννίτσας & Γεωργουλέας 1995), που
έγινε από τον Τοµέα Ψυχολογίας του Πανεπιστηµίου Αθηνών σε δείγµα εφή-
βων, επισηµαίνεται ότι τα παιδιά αρχίζουν να δείχνουν ενδιαφέρον για θέµατα
σεξουαλικής λειτουργίας σε ηλικία από 11-13 ετών, µε τα αγόρια να εκδηλώνουν
πρώτα το ενδιαφέρον τους σχετικά. Το εύρηµα αυτό φαίνεται να συµφωνεί και
µε έρευνες σε πληθυσµούς άλλων χωρών. Φαίνεται, επίσης, ότι οι έφηβοι κατα-
φεύγουν για την αρχική πληροφόρησή τους σε πρόσωπα, παρά σε άλλα µέσα
και πηγές. Μάλιστα, τα πρόσωπα αυτά είναι µέσα από την οικογένειά τους, σε
αντίθεση µε τα ευρήµατα άλλων ερευνών του εξωτερικού που δείχνουν ότι οι
φίλοι είναι η κύρια πηγή πληροφόρησης για τους εφήβους. Το γεγονός αυτό
δείχνει τον κρίσιµο ρόλο που διαδραµατίζει η οικογένεια στην ψυχοσεξουαλική
ανάπτυξη του εφήβου, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, µε τη µητέρα να παίζει κυρίαρχο
ρόλο στο θέµα αυτό σε σχέση µε τον πατέρα. Αυτό εξηγείται από το γεγονός
ότι η µητέρα είναι αυτή που περνά περισσότερο χρόνο µε τα παιδιά και έχει τη

78
µεγαλύτερη συναισθηµατική εγγύτητα µαζί τους, ενώ για τα κορίτσια είναι απο-
κλειστικά η πιο κατάλληλη για να εξηγήσει τα θέµατα αυτά.
Οι φίλοι και οι συνοµήλικοι είναι για τους Έλληνες εφήβους η δεύτερη
πηγή πληροφόρησης. Στην οµάδα των συνοµιλήκων ένα από τα αγόρια έχει
κεντρικό ρόλο και λειτουργεί ως «εκπαιδευτής» για τους υπολοίπους. Σε µε-
γαλύτερη ηλικία, κυρίως µετά τα 15 έτη, οι έφηβοι προσανατολίζονται σχεδόν
αποκλειστικά στην οµάδα των συνοµηλίκων ή σε άλλες πηγές (τηλεόραση,
κινηµατογράφο, περιοδικά). Εδώ είναι σκόπιµο να επισηµάνουµε το ρόλο του
internet, το οποίο έχει κυριεύσει κυριολεκτικά τη ζωή των εφήβων και η επί-
δρασή του πιθανόν να αλλάζει πολλά από τα δεδοµένα παλαιότερων ερευνών
σχετικά και µε το θέµα αυτό. Στην ηλικία, επίσης, από 15-17 ετών, φαίνεται ότι
αρχίζει να διαµορφώνεται και η προσωπική εµπειρία των εφήβων γύρω από
τα ζητήµατα αυτά, αφού ο έλληνας έφηβος αρχίζει στην ηλικία αυτή να πειρα-
µατίζεται ενεργά στις σχέσεις του µε το άλλο φύλο.
Στη δεύτερη πιο πρόσφατη έρευνα µε τίτλο «Σεξουλική διαπαιδαγώγηση
των εφήβων στην Ελλάδα» (Κιρανά, Νακοπούλου, Ακρίτα & Παπαχαρίτου,
2007) του κέντρου σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας του Αριστοτέ-
λειου Πανεπιστήµιου Θεσσαλονίκης, η οποία έγινε σε γονείς εφήβων και σε
ειδικούς σεξουαλικής υγείας, προέκυψε ότι οι γονείς σε ποσοστό 91% συζη-
τούν µε τα παιδιά τους για τα θέµατα αυτά. Ωστόσο, µόνο το 47% των γονέων
δηλώνουν ότι το θέµα της ενηµέρωσης των εφήβων αυτό δεν τους δυσκο-
λεύει πολύ, αλλά τους δυσκολεύει µέτρια. Ακόµα, όπως φάνηκε στην έρευνα
αυτή, το 70% των γονέων πιστεύουν ότι η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στα
παιδιά πρέπει να ξεκινά πριν την εφηβεία. Όσον αφορά στη σεξουαλική δια-
παιδαγώγηση στα σχολεία, η συντριπτική πλειοψηφία των γονέων (το 80%) δε
θεωρεί ότι το σηµερινό σχολείο είναι κατάλληλο και επαρκές, προκειµένου να
παρέχει αυτού του είδους τη διαπαιδαγώγηση στους µαθητές του.
Αξιοσηµείωτο όµως είναι το γεγονός ότι παρά την πεποίθηση των γονέων
ότι, αν και δυσκολεύονται µε τα θέµατα αυτά της σεξουαλικής διαπαιδαγώγη-
σης, θεωρούν πως τα συζητούν αρκετά µε τους εφήβους γιούς ή τις έφηβες
κόρες τους (ποσοστό 91%), οι ειδικοί για τη σεξουαλική υγεία δηλώνουν ότι
θεωρούν πως µόνο ένας (1) στους τρεις (3) Έλληνες γονείς σήµερα είναι
έστω και λίγο ευαισθητοποιηµένος στα ζητήµατα αυτά σεξουαλικής διαπαι-
δαγώγησης των εφήβων. Δηλαδή, οι ειδικοί µε τα δικά τους κριτήρια κρίνουν
εντελώς ανεπαρκή τη διαπαιδαγώγηση που οι Έλληνες γονείς παρέχουν σή-
µερα στα παιδιά τους, σε θέµατα διαφυλικών σχέσεων. Όσον αφορά στους
εφήβους, η έρευνα αυτή καταγράφει ότι το 51% των εφήβων, παρά τη διαφαι-
νόµενη αδυναµία των γονιών τους να τους περέχουν ουσιαστική σεξουαλική

79
διαπαιδαγώγηση, είναι εξαιρετικά ευαισθητοποιηµένοι γύρω από τα ζητήµατα
διαχείρισης της σεξουαλικότητάς τους.
Αν λοιπόν θεωρήσουµε σωστή την άποψη των επαγγελµατιών του χώρου,
δύο είναι κυρίως οι οµάδες στόχοι προκειµένου να προχωρήσουν µε ουσια-
στικό τρόπο στην Ελλάδα τα θέµατα της αγωγής των διαφυλικών σχέσεων: η
οικογένεια και το σχολείο. Ο συνδυασµός των παρεµβάσεων αυτών, τόσο στην
οικογένεια όσο και στο σχολείο, είναι οπωσδήποτε ιδανικός για την επίτευξη
των στόχων. Όσον αφορά στην προώθηση της αγωγής των διαφυλικών σχέ-
σεων στην οικογένεια, απαιτείται η ισχυροποίηση και η επέκταση σε ακόµα µε-
γαλύτερο βαθµό του θεσµού των Σχολών Γονέων σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Οι Σχολές Γονέων, µέσα από τη λειτουργία τους, θα ενηµερώσουν σωστά και
θα προετοιµάσουν κατάλληλα τους γονείς, προκειµένου αυτοί να χειριστούν
σωστά τα θέµατα αυτά µέσα στην οικογένειά τους. Για µαζικότερη, όµως, διά-
χυση των ευεργετικών αποτελεσµάτων της αγωγής των διαφυλικών σχέσεων
στους νέους είναι σκόπιµο να προετοιµαστεί κατάλληλα το εκπαιδευτικό µας
σύστηµα, ώστε να αποκτήσει τη γνώση αλλά και την παιδαγωγική επάρκεια που
απαιτείται για τη διαχείρισή του ζητήµατος αυτού. Ωστόσο, αν και ο Ευάγγελος
Παπανούτσος, ως Γενικός Γραµµατέας του Υπουργείου δήλωνε σε ηµερήσια
εφηµερίδα µεγάλης κυκλοφορίας το 1964 (Βήµα, 1.11.1964) ότι «
το θέµα της
σεξουαλικής διαπαιδαγωγήσεως δεν έχει µέχρι σήµερα τεθεί επίσηµα. Δεν
υπάρχουν σχέδια, δεν υπάρχει πρόγραµµα, υπάρχει όµως η βεβαιότητα πως
το ζήτηµα θα απασχολήσει σύντοµα και το Υπουργείο Παιδείας
», µέχρι σήµερα
δεν έχει υπάρξει τίποτα ουσιαστικό προς αυτή την κατεύθυνση.
Θα πρέπει εδώ να αναφέρουµε ότι τα στοιχεία που ανακοινώνονται από
χώρες όπως η Αγγλία και η Αµερική είναι σοκαριστικά. Δεν αφήνουν, πιστεύ-
ουµε, άλλα περιθώρια για αναβολή παροχής εκπαίδευσης και κατάλληλης
αγωγής στους νέους. Οι εγκυµοσύνες σε κορίτσια 10 και 11 ετών δεν είναι πια
τόσο σπάνιο φαινόµενο και τα σεξουαλικώς µεταδιδόµενα νοσήµατα κάνουν
θραύση στον εφηβικό πληθυσµό. Σαράντα εγκυµοσύνες ανήλικων κοριτσιών
κάτω από 13 ετών ετησίως αποκαλύπτει η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Μ.
Βρετανίας. Κατά το διάστηµα από το 2000 έως το 2007 στην Αγγλία και την Ου-
αλία υπήρξαν 2.527 εγκυµοσύνες 13χρονων κοριτσιών, 14.777 εγκυµοσύνες
14χρονων και 45.861 εγκυµοσύνες 15χρονων, ενώ οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι
οι πραγµατικοί αριθµοί µπορεί να είναι υψηλότεροι, καθώς δεν είναι γνωστός
ο αριθµός των παράνοµων εκτρώσεων και των αποβολών. Στατιστικά στοιχεία
δείχνουν ότι 60% των ανήλικων κοριτσιών έχουν κάνει έκτρωση. «Τραγικούς»,
χαρακτήρισε τους αριθµούς αυτούς ο Καθηγητής Frank Furedi από το Πα-
νεπιστήµιο του Kent. «Δείχνουν τις συνέπειες της ‘σεξουαλικοποίησης’ της

80
παιδικής ηλικίας», όπως δήλωσε ο ίδιος στην εφηµερίδα «The Sun», η οποία
δηµοσίευσε τα παραπάνω στοιχεία.
Στην Αµερική, ένα στα τέσσερα κορίτσια εφηβικής ηλικίας έχουν αναπτύξει
σεξουαλικά µεταδιδόµενο νόσηµα. Σε πολλές µάλιστα περιπτώσεις, µετά την
πρώτη τους σεξουαλική επαφή. Επίσηµες οδηγίες που εκδόθηκαν στην Αγ-
γλία, προτείνουν ότι τα παιδιά ήδη από επτά ετών πρέπει να µαθαίνουν για την
εφηβεία και τις σεξουαλικές σχέσεις σε υποχρεωτικά µαθήµατα σεξουαλικής
εκπαίδευσης στα σχολεία. Επίσης, ανακοινώθηκαν σχέδια της κυβέρνησης να
διατίθενται τεστ εγκυµοσύνης σε κορίτσια από 11 ετών και άνω ακόµα και στα
ιατρεία των σχολείων.
Ο Παρασκευόπουλος (1995), σε ό,τι αφορά στην αγωγή των διαφυλικών
σχέσεων στο σχολείο, πρότεινε η έµφαση να δοθεί σε µια διδακτική-µαθησιακή
διαδικασία. Η διαδικασία αυτή θα καλύπτει όλες τις πλευρές των διαφυλικών
σχέσεων: τη βιολογική – ιατρική, την κοινωνική – νοµική, την ψυχολογική – θυ-
µική και τη διαπροσωπική – ηθική. Ο όγκος αυτός της ύλης θα χωριστεί σε
δύο κύκλους, σύµφωνα µε τον ίδιο. Στον κοινό – υποχρεωτικό κύκλο και στον
κυµαινόµενο –προαιρετικό κύκλο. Ο πρώτος, ο υποχρεωτικός κύκλος, θα
προσφέρεται σε όλους τους µαθητές ανεξαιρέτως, µέσα από µια διαθεµατική
προσσέγγιση. Η ύλη δηλαδή αυτή θα υπάρχει διάχυτη σε όλα τα γνωστικά αντι-
κείµενα. Τα βασικά στοιχεία του πρώτου αυτού κύκλου θα ενσωµατώνονται,
εποµένως, στην ύλη όλων των µαθηµάτων που διδάσκονται σήµερα στο σχο-
λείο και η ευθύνη για την αποτελεσµατικότητά του θα επιµερίζεται σε όλους
τους διδάσκοντες του σχολείου. Ο δεύτερος κύκλος θα είναι καθαρά προαι-
ρετικός για όποιον θέλει να τον παρακολουθήσει, µε επιλεγόµενες θεµατικές
ενότητες και θα απευθύνεται τόσο σε µαθητές όσο και σε γονείς, κ.λπ. Θα
γίνεται κατά κανόνα εκτός ωραρίου λειτουργίας του σχολείου και θα συµµετέ-
χουν σε αυτόν εξειδικευµένοι επιστήµονες διαφόρων ειδικοτήτων. Με βάση τα
παραπάνω δε θα υπάρχει σε καµία βαθµίδα της εκπαίδευσης ξεχωριστό µά-
θηµα «σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης» ή «αγωγής των διαφυλικών σχέσεων»
στο ωρολόγιο πρόγραµµα του σχολείου. Όσον αφορά, τέλος, στο δεύτερο
κύκλο, τα µαθήµατα θα διαµορφώνονται υπό µορφή ανεξάρτητων διαλέξεων,
περίπου σαν τα προγράµµατα λαϊκής επιµόρφωσης.
Σήµερα, πιστεύουµε ότι οι συνθήκες έχουν πια ωριµάσει για την εισαγωγή
αυτών των προγραµµάτων στα σχολεία. Στην πρωτοβάθµια εκπαίδευση θα
ήταν σκόπιµη η διαθεµατική διάχυση των σχετικών εννοιών και των συνοδευ-
τικών δραστηριοτήτων σε όλα τα γνωστικά αντικείµενα. Στη συνέχεια, οι θεµα-
τικές ενότητες τόσο του πρώτου όσο και του του δεύτερου κύκλου -όπως τον
αναφέρει ο Παρασκευόπουλος- θα µπορούσαν να ενταχθούν µέσα στο κα-

81
νονικό πρόγραµµα του σχολείου στις ανώτερες βαθµίδες της εκπαίδευσης,
το γυµνάσιο και το λύκειο, µε την εισαγωγή ενός ανεξάρτητου µαθήµατος:
Αγωγή των Διαφυλικών Σχέσεων. Το µάθηµα αυτό θα διδάσκεται από οµάδες
εξειδικευµένων καθηγητών, οι οποίοι θα έχουν κατάλληλη εκπαίδευση και
συνεχή επιµόρφωση και υποστήριξη. Αυτοί θα περιέρχονται τα σχολεία, όχι
όµως για να συµβουλεύουν απλά τους καθηγητές πώς να κάνουν το µάθηµα,
αλλά για να διδάσκουν οι ίδιοι τους µαθητές των γυµνασίων και των λυκείων.
Οι κύριοι στόχοι του µαθήµατος της Αγωγής των Διαφυλικών Σχέσεων πρέπει
να είναι (Βαϊδάκης, 1995):
Να καταστήσει τους έφηβους ικανούς για καλύτερες διαπροσωπικές
σχέσεις
Να τους προετοιµάσει, ώστε να µπορούν να διαχειριστούν σωστά τη συµ-
βίωσή τους µε το άλλο φύλο
Να µπορούν να απολαµβάνουν την ερωτική λειτουργία απαλλαγµένοι από
προκαταλήψεις, ενοχές και άγχος
Να προφυλάξει το άτοµο στην εφηβεία από ψυχοτραυµατισµούς γύρω
από τη σεξουαλική του λειτουργία, που µπορεί να το ακολουθούν για ολόκλη-
ρη την υπόλοιπη ζωή του
Να µειώσει σηµαντικά τα σεξουαλικά προβλήµατα, τις ανεπιθύµητες επι-
πτώσεις και τις δυσλειτουργίες στην ερωτική πράξη
Να περιορίσει τη συχνότητα της εφηβικής εγκυµοσύνης
Να ελαχιστοποιήσει τη συχνότητα εµφάνισης αφροδισίων νοσηµάτων.
Γενικά, τα προγράµµατα αυτά της αγωγής των διαφυλικών σχέσεων στο
σχολείο µπορούν να είναι και ως µαθήµατα ενταγµένα στο αναλυτικό πρό-
γραµµα αλλά και ως επιπλέον δραστηριότητες στο πλαίσιο των προγραµµά-
των αγωγής υγείας. Σύµφωνα, όµως, µε τον Tremblay (1998), υπάρχουν κά-
ποιες απαράιτητες προϋποθέσεις γι αυτό:
• η αποδοχή τους από τον κεντρικό διοικητικό φορέα.
• ο σαφής προσδιορισµός των στόχων.
• η δηµιουργία και η διατηρηση δικτύων επικοινωνίας µέσα στην ευρύτερη
κοινότητα: γονείς, σύλλογος εκπ/κων, διοικητικές και θρησκευτικές αρχές.
• το ειδικευµένο εκπαιδευµένο προσωπικό.
• η οικονοµική στήριξη.
• η συστηµατική ένταξη της σεξουαλικής αγωγής σε όλα τα επίπεδα της εκ-
παίδευσης.
Θα πρέπει εδώ, επίσης, να σηµειώσουµε ότι σήµερα υπάρχουν ήδη κά-

82
ποια βιβλία του Υπουργείου Παιδείας και του Εθνικού Ιδρύµατος Νεότητας,
τα οποία έχουν εκδοθεί το 2008 και απευθύνονται σε δύο ηλικιακές οµάδες
µαθητών: 6-8 ετών και 9-12 ετών, αντίστοιχα. Τα βιβλία αυτά περιλαµβάνουν
µεταξύ άλλων και αναλυτικά στοιχεία ανατοµίας για τα γεννητικά όργανα κα-
θώς και βασικούς κανόνες υγιεινής και για τα δύο φύλα και εντάσσονται στην
ευρύτερη θεµατική των προγραµµάτων αγωγής υγείας. Τα προγράµµατα γί-
νονται σε εθελοντική βάση από κατάλληλα εκπαιδευµένους εκπαιδευτικούς,
οι οποίοι υπηρετούν ήδη στα σχολεία, µε την υποστήριξη των υπευθύνων
αγωγής υγείας και των Σχολικών Συµβούλων.
Στην ύλη των βιβλίων περιλαµβάνονται 12 συναντήσεις 1,5 ώρας του υπέ-
υθυνου εκπαιδευτικού µε τους µαθητές που συµµετέχουν σε αυτα. Οι συ-
ναντήσεις αυτές προβλέπουν αποκλειστικά βιωµατικές δραστηριότητες των
µαθητών. Οι µαθητές χωρίζονται σε µικρές οµάδες για την πραγµατοποίησή
τους και ο εκπαιδευτικός έχει κυρίως συντονιστικό ρόλο. Επίσης, προβλέπο-
νται και 2 ενηµερωτικές συναντήσεις µε τους γονείς των µαθητών που πα-
ρακολουθούν τα προγράµµατα. Ωστόσο, η υλοποίηση των προγραµµάτων
αυτών δεν είναι υποχρεωτική και -µέχρι σήµερα τουλάχιστον- δεν φαίνεται να
έχουν ιδιαίτερη απήχηση στους εκπαιδευτικούς. Οι βασικές αρχές του προ-
γράµµατος, όσο και η µεθοδολογική – διδακτική προσέγγιση της αγωγής των
διαφυλικών σχέσεων στο σχολείο αποκλειστικά µε βιωµατικές δραστηριότη-
τες, είναι πάντως απόλυτα ενδεδειγµένη τόσο σε σχέση µε το περιεχόµενο
όσο και σε σχέση µε τους στόχους του προγράµµατος αυτού.

83
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Προβλήµατα στις
διαφυλικές σχέσεις
Οι διαφυλικές σχέσεις έχουν και την άσχηµη όψη τους, που σχετίζεται µε
τη βία. Η βία, όταν συµβαίνει ανάµεσα σε ζευγάρια που συγκατοικούν, απο-
καλείται ενδοοικογενειακή. Ακραία µορφή σωµατικής και ψυχικής βίας, απο-
τελεί ο βιασµός.
Περιστατικά βίας αλλά και απλή ασυµφωνία ανάµεσα στο ζευγάρι οδη-
γούν πολλές φορές στη λύση του γάµου και στο διαζύγιο. Η λύση του γάµου
δεν είναι κάτι ασυνήθιστο στην εποχή µας. Το βέβαιο είναι ότι αυτή, εκτός από
τα προβλήµατα που λύνει, φέρνει επίσης και πολλά άλλα τόσο για το ζευγάρι
όσο και για τους οικείους τους και περισσότερο για τα παιδιά.
Η σεξουαλική παρενόχληση, τέλος, είναι η παραβίαση της σεξουαλικής
ελευθερίας του ατόµου και της ελεύθερης, χωρίς άσκηση βίας έκφρασης
της σεξουαλικής του προτίµησης και επιθυµίας. Η σεξουαλική παρενόχληση
συνιστά ουσιαστικά προσβολή στον τοµέα της γενετήσιας ζωής.
5. 1 Ενδοοικογενειακή Βία
Ενδοοικογενειακή βία ονοµάζεται η κάθε µορφής βία, σωµατική ή άλλη, η
οποία ασκείται από ένα µέλος της οικογένειας στα υπόλοιπα. Οικογένεια ή
κοινότητα, σύµφωνα και µε την ισχύουσα νοµική αντίληψη, αποτελούν όλα
τα άτοµα τα οποία συνοικούν και µοιράζονται την ίδια στέγη. Δηλαδή, οικογέ-
νεια, σύµφωνα και µε το νόµο είναι αυτή που αποτελείται από τους συζύγους
ή τους γονείς αλλά και τους συγγενείς πρώτου και δεύτερου βαθµού, εξ αίµα-
τος ή εξ αγχιστείας, καθώς και από τα φυσικά και τα εξ υιοθεσίας τέκνα τους.
5
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
5
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
5 Προβλήµατα στις 5 Προβλήµατα στις 5555
55555
5555

84
Στην οικογένεια περιλαµβάνονται, επίσης, εφόσον συνοικούν κάτω από την
ίδια στέγη, συγγενείς εξ αίµατος ή εξ αγχιστείας µέχρι και τετάρτου βαθµού,
καθώς και κάθε ανήλικο πρόσωπο το οποίο συνοικεί µαζί µε την οικογένεια.
5.1.1 Βία στο ζευγάρι
Ανάµεσα στα ζευγάρια υπάρχουν πολλά προβλήµατα επικοινωνίας, τα οποία όχι
λίγες φορές καταλήγουν σε περιστατικά βίας. Η βία αυτή συνήθως προέρχεται
από τους άνδρες και έχει θύµατα τις γυναίκες. Η βία δηλαδή έχει φύλο, είναι
γένους αρσενικού. Είναι η βία που ασκείται από τον άνδρα-αφέντη εναντίον της
σωµατικά πιο αδύναµης γυναίκας Πολλές γυναίκες κακοποιούνται συστηµατικά
και υφίστανται βία µέσα στη σχέση και κυρίως µέσα στο γάµο. Το ζήτηµα της Βίας
κατά των Γυναικών αναφέρθηκε για πρώτη φορά στο Ναϊρόµπι, τον Ιούλιο του
1985, στην Παγκόσµια Διάσκεψη του Ο.Η.Ε. για τις Γυναίκες. Σύµφωνα, επίσης,
µε την ΙV Διάσκεψη του Ο.Η.Ε. για τις Γυναίκες (Πεκίνο 1995), η βία κατά των
γυναικών είναι: «Μία εκδήλωση των ιστορικά ανισότιµων σχέσεων εξουσίας ανά-
µεσα στα φύλα. Η βία των ανδρών έχει τις ρίζες της στην πατριαρχία τους, απο-
τελεί µηχανισµό ελέγχου και εξουσίας επί των γυναικών». Οι γυναίκες που ζουν
κάτω από συνθήκες βίας συνήθως σιωπούν, κλείνονται στον εαυτό τους, χάνουν
τον αυτοσεβασµό και την αυτοπεποίθησή τους, η αυτοεκτίµησή τους µειώνεται,
νιώθουν παγιδευµένες και συχνά παρουσιάζουν συµπτώµατα µελαγχολίας και
κατάθλιψης. Συνήθως θεωρούν τον εαυτό τους υπαίτιο για ό,τι τους συµβαίνει.
Σύµφωνα µε τα στοιχεία του 2006 από τα Συµβουλευτικά Κέντρα της Αθή-
νας και του Πειραιά, τα οποία ανήκουν στη Γενική Γραµµατεία Ισότητας, φαίνε-
ται ότι η ενδοοικογενειακή βία αφορά σε όλα τα κοινωνικά στρώµατα και έχει
συνεχώς αυξητικές τάσεις. Μια άλλη βέβαια ανάγνωση των ίδιων αποτελεσµά-
των θα µπορούσε να µας οδηγήσει στο συµπέρασµα ότι σήµερα τα περιστα-
τικά βίας καταγγέλονται πιο εύκολα από παλιά. Αυτό πάντως που προκύπτει
χωρίς αµφιβολία είναι ότι µια γυναίκα µπορεί να υπάρξει θύµα κακοποίησης
ανεξαρτήτως της οικονοµικής της κατάστασης, αφού 6 στις 10 γυναίκες που
απευθύνθηκαν στα κέντρα αυτά ύστερα από κακοποίηση, είχαν µέτρια ή και
καλή οικονοµική κατάσταση. Το 67% είναι έγγαµες και 1 στις 5 διαζευγµένες
ή σε διάσταση. Ακόµα, 7 στις 10 κακοποιηµένες γυναίκες είναι Δευτεροβάθ-
µιας, Τεχνολογικής ή ακόµα και Πανεπιστηµιακής Εκπαίδευσης. Το γεγονός
αυτό αποδεικνύει ότι η γυναίκα ενδέχεται να καταστεί θύµα βίας, ανεξαρτήτως
του µορφωτικού επιπέδου της. Επίσης, η διάρκεια της σχέσης των κακοποιη-
µένων γυναικών µε τον δράστη φαίνεται ότι είναι µακροχρόνια, αφού 2 στις
3 γυναίκες-θύµατα βρίσκονται σε αυτή τη σχέση περισσότερο από 10 χρόνια
και µάλιστα η 1 στις 3 είχε ήδη υποστεί βία και πριν το γάµο. Πιθανόν αυτό να

85
σχετίζεται και µε τη γενικότερη κοινωνική ανοχή στη βία, που οδηγεί τελικά στο
στιγµατισµό και την ενοχοποίηση του ίδιου του θύµατος.
Για την άµεση καταγγελία ανάλογων περιστατικών αλλά και την παροχή υπο-
στήριξης στις γυναίκες θύµατα βίας η Γενική Γραµµατεία Ισότητας των Φύλων
έθεσε σε 24ωρη λειτουργία από το Μάρτιο του 2011 και µια τηλεφωνική γραμ-
μή S.O.S., το 15900. Μέσα στον πρώτο κιόλας µήνα λειτουργίας της, σύµφωνα
µε ανακοίνωση της Γραµµατείας, η γραµµή αυτή, αν και δεν είχε προλάβει να
γίνει ευρύτερα γνωστή στο ευρύ κοινό, δέχτηκε 464 κλήσεις, από τις οποίες οι
398 αφορούσαν περιπτώσεις κακοποίησης γυναικών. Από αυτές, οι 303 ήταν
καταγγελίες των ίδιων των κακοποιηµένων γυναικών και πιο συγκεκριµένα:
281 κλήσεις για περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας από σύζυγο ή σύντροφο,
2 κλήσεις για σεξουαλική παρενόχληση, 6 κλήσεις για βιασµό. Οι 14 κλήσεις
αφορούσαν καταγγελίες γυναικών για άσκηση βίας από κάποιο τρίτο πρόσωπο,
άγνωστο ή γνωστό, του ευρύτερου όµως κοινωνικού περιβάλλοντος.
Επίσης, η τηλεφωνική γραµµή S.O.S. δέχθηκε και 95 κλήσεις από τρίτα πρό-
σωπα, όπως συγγενείς, φίλο/-η, κ.λπ., οι οποίες αφορούσαν σε καταγγελία πε-
ριπτώσεων κακοποίησης γυναικών του περιβάλλοντός τους. Τέλος, 66 ακόµα
κλήσεις αφορούσαν σε γενικότερα θέµατα, όπως λειτουργία της γραµµής, ευ-
ρύτερη πληροφόρηση σχετικά, κ.λπ. Από τα παραπάνω στατιστικά στοιχεία για
τη συχνότητα των καταγραφέντων περιστατικών µέσα στον έναν µόλις µήνα λει-
τουργίας αυτής της γραµµής SOS, διαπιστώνουµε δύο πράγµατα κυρίως: 1. Ότι
οι γυναίκες κακοποιούνται ακόµα και σήµερα συστηµατικά από τους άνδρες,
και 2. Ότι θύτες είναι συνήθως οι σύζυγοι ή οι σύντροφοι των γυναικών αυτών.
Το γεγονός της συνεχιζόµενης κακοποίησης των γυναικών δείχνει ότι η γυναίκα
είναι ακόµα πολύ πιο ευάλωτη σε ορισµένους τοµείς σε σχέση µε τον άνδρα.
Όσον αφορά στους δράστες ενδοοικογενειακής βίας, αυτοί σύµφωνα µε
σταστιστικά στοιχεία, µπορεί να είναι άνδρες οποιουδήποτε µορφωτικού και
οικονοµικού επιπέδου. Συγκεκριµένα, 6 στους 10 δράστες είναι Δευτεροβάθµι-
ας, Τεχνολογικής ή Πανεπιστηµιακής Εκπαίδευσης, ενώ µόλις 1 στους 10 είναι
άνεργος. Η κατανάλωση αλκοόλ ή η χρήση τοξικών ουσιών σε καµία περίπτω-
ση δεν αποτελεί την κύρια αιτία εκδήλωσης βίας, αφού 6 στους 10 δράστες
ενδοοικογενειακής βίας δεν κάνουν χρήση ουσιών, όπως αλκοόλ, ναρκωτικά ή
ψυχοφάρµακα. Στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων που φτάνουν σε
καταγγελία, δράστης είναι ο σύζυγος του θύµατος (ποσοστό 82%), ενώ µόλις
στο 12% ως δράστης καταγγέλεται ο σύντροφος. Σε πολύ µικρότερα ποσοστά,
επίσης, παρατηρούνται και περιπτώσεις κακοποίησης της γυναίκας από άλλο
άτοµο του οικογενειακού ή κοινωνικού της περίγυρου, όπως πατέρας, αδελ-
φός, τέκνο, κ.λπ. (Πηγή: portal.kathimerini.gr).

86
Από όσα αναφέραµε παραπάνω, αποδεικνύεται ότι η ανοχή στη βία και η
αποφυγή του κοινωνικού στιγµατισµού της οδηγεί τελικά στην αποδοχή της εκ-
δήλωσής της ως ένα ακόµα χαρακτηριστικό του ανδρικού ρόλου. Ο Malamuth
(1986) έδειξε ότι τα υψηλά επίπεδα σεξουαλικής επιθετικότητας µπορεί να προ-
βλεφθούν όταν γνωρίζουµε: 1. την εχθρότητα των ανδρών απέναντι στις γυναί-
κες, 2. την επιθυµία τους να τις κυριαρχήσουν, 3. την αποδοχή της δύναµης
στις σεξουαλικές σχέσεις και 4. το ατοµικό ιστορικό επιθετικότητας. Για την νο-
µική, πάντως, αντιµετώπιση του σοβαρού αυτού προβλήµατος της ενδοοικογε-
νειακής βίας στην Ελλάδα, ψηφίστηκε ο νόµος 3500/2006, ο οποίος προβλέπει
ιδιαίτερα αυστηρές κυρώσεις για τους δράστες και µεταξύ άλλων αναφέρει:
Άρθρο 1
1. Ενδοοικογενειακή βία, είναι η τέλεση αξιόποινης πράξης σε βάρος µέλους
της οικογένειας.
2. α. οικογένεια ή κοινότητα είναι αυτή που αποτελείται από συζύγους ή γο-
νείς και συγγενείς πρώτου και δεύτερου βαθµού εξ αίµατος ή εξ αγχιστείας
και τα εξ υιοθεσίας τέκνα τους.
β. στην οικογένεια περιλαµβάνονται, εφόσον συνοικούν, συγγενείς εξ αίµατος
ή εξ αγχιστείας µέχρι τετάρτου βαθµού και πρόσωπα των οποίων επίτροπος,
δικαστικός παραστάτης ή ανάδοχος γονέας έχει ορισθεί µέλος της οικογένει-
ας, καθώς και κάθε ανήλικο πρόσωπο που συνοικεί στην οικογένεια.
γ. οι διατάξεις του παρόντος νόµου εφαρµόζονται και στην µόνιµη σύντροφο
του άνδρα ή στον µόνιµο σύντροφο της γυναίκας και στα τέκνα, κοινά ή ενός
εξ αυτών, εφόσον τα πρόσωπα αυτά συνοικούν, ως και στους τέως συζύγους.
3. θύµα ενδοοικογενειακής βίας είναι κάθε πρόσωπο της προηγούµενης πα-
ραγράφου σε βάρος του οποίου τελείται αξιόποινη πράξη κατά τα άρθρα 6,
7, 8 και 9 του παρόντος. Θύµα είναι και το µέλος, στην οικογένεια του οποίου
τελέσθηκε αξιόποινη πράξη, κατά τα άρθρα 299 και 311 του Ποινικού Κώδικα,
καθώς και ο ανήλικος κατά την παράγραφο 2, ενώπιον του οποίου τελείται µία
από τις αξιόποινες πράξεις της παρούσας.
αρθρο 2
Απαγόρευση χρήσης βίας.
Η άσκηση βίας κάθε µορφής µεταξύ των µελών της οικογένειας απαγο-
ρεύεται.
5. 2 Διαζύγιο – Διάλυση της συζυγικής σχέσης
Διαζύγιο είναι η λύση του γάµου και η οριστική διάλυση της µεταξύ των δύο συ-
ζύγων συζυγικής σχέσης, ο πλήρης διαχωρισµός δηλαδή της κοινής τους ζωής
και του κοινού «ζυγού», στον οποίο είχαν εθελοντικά δεσµευτεί µε τον γάµο οι

87
δύο πρώην σύζυγοι. Με το διαζύγιο επέρχεται ένας διαχωρισµός του πυρήνα
του ζευγαριού, που βρίσκεται στο κέντρο της οικογένειας. Όπως συµβαίνει και
στη φυσική, κάθε επέµβαση που επιχειρεί να διασπάσει τη συνοχή του πυρήνα
προκαλεί έκλυση µεγάλης ποσότητας ενέργειας. Έτσι και σε αυτό το ευαίσθητο
και ζωτικό σηµείο του πυρήνα της οικογένειας, το ζευγάρι, κάθε προσπάθεια
διαχωρισµού και διάσπασής του προκαλεί µεγάλη έκλυση ενέργειας και έντονα
φαινόµενα. Απελευθερώνονται δηλαδή δυνάµεις, που δε θα µπορούσε κανείς
να υπολογίσει µε ακρίβεια εκ των προτέρων. Μάλιστα, όσο πιο ισχυροί ήταν οι
δεσµοί του ζευγαριού πριν από το διαζύγιο, τόσο µεγαλύτερης έντασης είναι
και η συναισθηµατική φόρτιση και τα γεγονότα που συνοδεύουν τη διάλυση
αυτής της κεντρικής σχέσης, µέσα στο σύστηµα της οικογένειας.
Όσον αφορά στα παιδιά, εφόσον αυτά υπάρχουν, στη συντριπτική τους πλει-
οψηφία µετά το διαζύγιο των γονέων τους ζουν συνήθως µε τις µητέρες (Χα-
τζηχρήστου, 1999). Αυτό είχε σαν αποτέλεσµα, για πάρα πολλά χρόνια, ο νέος
αυτός τύπος οικογένειας να αποκαλείται µονογονεϊκή (single parent family). Ο
όρος όµως αυτός ούτε περιγράφει σωστά τη νέα πραγµατικότητα στη ζωή της
οικογένειας και στη ζωή των παιδιών µετά το διαζύγιο, ούτε και έχει κάποια
νοµική ισχύ. Tελευταία, για τις περιπτώσεις διαζυγίου των δύο γονέων, χρησι-
µοποιούνται ολοένα και περισσότερο οι όροι δυαδική µονογονεϊκή οικογένεια
(double single parent family) αλλά και διπυρηνική οικογένεια (binuclear family),
όπου η έµφαση ακόµα µετά το διαζύγιο εξακολουθεί είναι και στους δύο γονείς
και όχι µόνο στη µητέρα, η οποία συνήθως –όπως αναφέραµε– αναλαµβάνει
την επιµέλεια των παιδιών και συνεχίζει να ζει µαζί τους και µετά το διαζύγιο.
Το διαζύγιο µπορεί να είναι συναινετικό ή κατ΄ αντιδικία µεταξύ των δύο συ-
ζύγων. Το συναινετικό διαζύγιο αποτελεί µια σηµαντική πρόοδο στην κατοχύρω-
ση της ισότητας και της ισοτιµίας µεταξύ των δύο φύλων, αφού δεν απαιτείται
στην περίπτωση αυτή η απόδειξη της υπαιτιότητας κανενός εκ των δύο πρώην
συζύγων (no-fault divorce). Σύµφωνα µε το νέο Οικογενειακό Δίκαιο στην Ελλά-
δα (Ν. 1329/83), αίτηση για συναινετικό διαζύγιο µπορούν να καταθέσουν και οι
δύο σύζυγοι, µετά όµως από έναν τουλάχιστον χρόνο γάµου. Ορίζονται δύο ξε-
χωριστές συζητήσεις που απέχουν χρονικά µεταξύ τους κατά έξι µήνες και στη
συνέχεια εκδίδεται το διαζύγιο. Στην περίπτωση που υπάρχουν παιδιά, υπάρχει
ειδική µέριµνα για την εξασφάλιση της ανατροφής τους, αφού εκτός από την
επιµέλεια που ανατίθεται µε κοινή συναίνεση και παραχώρηση του ενός γο-
νέα προς στον άλλο, υπάρχει και η γονική µέριµνα (άρθρα 1510-1514), η οποία
όπως ορίζεται είναι καθήκον αλλά και δικαίωµα και των δύο γονέων.
Η νοµική παραδοχή και µόνο ότι το ζευγάρι των συζύγων µπορεί συναινετικά
από κοινού να προχωρήσει στη νόµιµη λύση του γάµου, χωρίς να υπάρχει ανά-

88
γκη απόδειξης της υπαιτιότητας του ενός ή του άλλου συζύγου, συνιστά από
µόνη της µια σηµαντική αλλαγή και άρση των αρνητικών στερεότυπων αντιλή-
ψεων γύρω από το θέµα του διαζυγίου. Ένα σηµαντικό, επίσης, βήµα προς την
κατεύθυνση της ισότητας των φύλων είναι και η κατάργηση παλαιότερων διατά-
ξεων που όριζαν ότι σε περίπτωση ύπαρξης παιδιών µικρότερων των δέκα ετών
έπρεπε υποχρεωτικά να αναλαµβάνει την επιµέλεια η µητέρα, ενώ ο πατέρας
αναλάµβανε µόνο την επιµέλεια των αγοριών που ήταν πάνω από δέκα ετών.
Είναι γεγονός ότι στην εποχή µας υπάρχει σηµαντική αύξηση των διαζυγί-
ων, διεθνώς. Αυτό, βέβαια, δε σηµαίνει απαραίτητα ότι στην εποχή µας έχουν
διαταραχτεί οι άλλοτε πιο αρµονικές σχέσεις µεταξύ των δύο φύλων, αλλά ότι
η θεώρηση του γάµου ως µια διαδικασία θεσµικά κατοχυρωµένης οικονοµικής
εξασφάλισης εξασθενεί προοδευτικά, όπως άλλωστε εξασθενεί και ο ρόλος
του γάµου για την κάλυψη κοινωνικών, συναισθηµατικών, αλλά και ερωτικών
αναγκών των δύο συζύγων (Χατζηχρήστου, 1999). Το γεγονός αυτό, σε συν-
δυασµό και µε άλλους φυσικά παράγοντες, έχει οδηγήσει σε µια γενικότερη
αλλαγή της στάσης των ανθρώπων για το διαζύγιο σήµερα. Στις ανεπτυγµένες
οικονοµικά χώρες, σύµφωνα µε τα στοιχεία φαίνεται ότι οι γυναίκες ζητούν
συχνότερα διαζύγιο από τους άνδρες. Ωστόσο, ο χωρισµός και το διαζύγιο
παραµένει µια ιδιαίτερα επώδυνη και σύνθετη διαδικασία µε πολλές ψυχολο-
γικές προεκτάσεις και όχι ένα απλό γεγονός στη ζωή της οικογένειας. Οι δε-
σµοί µεταξύ των δύο συζύγων λειτουργούν σε πολλά επίπεδα και αφορούν όλη
την οικογένεια. Η απόφαση για το διαζύγιο, ακόµα και αν είναι συναινετική, και
ο φυσικός χωρισµός που ακολουθεί δηµιουργούν ποικίλες συναισθηµατικές
αντιδράσεις σε όλα τα µέλη της οικογένειας και φυσικά έχουν πολλές και σηµα-
ντικές επιπτώσεις και στα παιδιά.
Δεν είναι όµως µόνο τα παιδιά που επηρεάζονται αλλά και οι δύο γονείς που
χωρίζουν, καθώς ο κάθένας βιώνει τις επιπτώσεις του διαζυγίου µε τον δικό του
τρόπο. Όσον αφορά στον γονιό που µένει µε τα παιδιά, δεν πρέπει σε καµία
περίπτωση να θεωρήσει µετά το διαζύγιο ότι µπορεί και πρέπει να αναλαµβάνει
όλους τους ρόλους ταυτόχρονα. Είναι π.χ. αδύνατο για µια µητέρα να αναλάβει
και τον ρόλο του πατέρα ή αντίστροφα. Εποµένως, οι δύο γονείς, ακόµα και
µετά το διαζύγιο, είναι σηµαντικό από κοινού να δεσµεύονται στη διατήρηση
όχι µόνο της επικοινωνίας αλλά και της καλής σχέσης µε τα παιδιά τους. Το
διαζύγιο θα πρέπει να αποφορτίζει την ένταση στο ζευγάρι και όχι να την ανα-
ζοπυρώνει και να τη συντηρεί.
Επειδή τα επίπεδα λειτουργίας ενός γάµου είναι πολλά, όπως συναισθηµα-
τικό, σεξουαλικό, κοινωνικό, οικογενειακό, νοµικό και οικονοµικό (Χατζηχρή-
στου, 1999), κάθε ένα από αυτά τα επίπεδα κατά τη διαδικασία του διαζυγίου,

89
διαφοροποιείται σταδιακά. Για παράδειγµα, η ρήξη των συναισθηµατικών δε-
σµών ανάµεσα στο ζευγάρι, προηγείται κατά πολύ του φυσικού χωρισµού. Οι
κυριότερες συναισθηµατικές αντιδράσεις των ατόµων που προκαλούνται από
το διαζύγιο, είναι λύπη, θυµός, κατάθλιψη, αλλαγές στη διάθεση και στην αυτο-
εκτίµηση, παλινδρόµηση στη συµπεριφορά σε ό,τι αφορά στην ίδια την απόφα-
ση του διαζυγίου, στρες, άγχος, συναισθηµατική προσκόλληση του ενός συζύ-
γου στον άλλο και δυσκολία αποχωρισµού αλλά και αισθήµατα ανακούφισης
και δηµιουργίας σταδιακά µιας αποκατάστασης της προσωπικής ζωής, η οποία
θα οδηγήσει σταδιακά σε νέες ευκαιρίες για προσωπική και οικογενειακή ζωή
(Chiribora, Roberts & Stein, 1978).
Το διαζύγιο, όπως ήδη αναφέραµε είναι υπόθεση όλης της οικογένειας και
επηρεάζει σηµαντικά τα παιδιά, µάλιστα επηρεάζει διαφορετικά τα αγόρια και
διαφορετικά τα κορίτσια. Τα παιδιά πολλές φορές αυτοενοχοποιούνται και ανα-
λαµβάνουν εκείνα προσωπικά την ευθύνη για τον χωρισµό των γονέων τους.
Στην ελληνική πραγµατικότητα η κατάσταση γίνεται ακόµα πιο δύσκολη για το
παιδί, αφού οι χωρισµένοι γονείς αποφεύγουν συνήθως να απευθυνθούν σε
κάποιον ειδικό. Το διαζύγιο µπορεί να επιδράσει ακόµα και στη διαµόρφωση της
σεξουαλικής ταυτότητας των παιδιών, όπως επιδρά επίσης πολλές φορές και στη
σεξουαλική εξέλιξη των γονιών. Η ενδεχόµενη απουσία της µητέρας για παρά-
δειγµα από τη ζωή του παιδιού, η οποία µπορεί µε τον τρόπο αυτό να επιλέγει να
αποστασιοποιείται συναισθηµατικά από το προηγούµενο οικογενειακό σχήµα,
προκαλεί στο παιδί συναισθηµατική ρηχότητα, ενώ η απουσία του πατέρα µπορεί
να προκαλέσει στο κορίτσι µια ανευθυνότητα στη διαχείριση και στην έκφραση
της σεξουλικότητάς της, µε τάσεις µάλιστα υπερβολής. Τα παιδιά πενθούν κι
αυτά για τον χωρισµό των γονιών τους, ενώ ταυτόχρονα βιώνουν εντάσεις και
καβγάδες από την πλευρά τους, οι οποίες όµως δεν τους αφορούν.
5. 3 Σεξουαλική παρενόχληση
Η σεξουαλική παρενόχληση είναι η παραβίαση της σεξουαλικής ελευθερίας του
ατόµου και της ελεύθερης, χωρίς άσκηση βίας, έκφρασης της σεξουαλικής του
προτίµησης και επιθυµίας. Η σεξουαλική παρενόχληση συνιστά ουσιαστικά προ-
σβολή στον τοµέα της γενετήσιας ζωής. Ο δράστης, µέσα από τη σεξουαλική πα-
ρενόχληση, υποτιµά την αξιοπρέπεια του θύµατος και ασκεί σε αυτό µια άµεση
ή έµµεση µορφή βίας. Το θέµα της σεξουαλικής παρενόχλησης, αν και σε ένα
βαθµό αφορά οπωσδήποτε και τους άνδρες, στις περισσότερες όµως περιπτώ-
σεις φαίνεται να είναι πρόβληµα που αντιµετωπίζουν κυρίως οι γυναίκες.
Σύµφωνα µε τον νόµο (Ν.3896/2010) σεξουαλική παρενόχληση συνιστά
«οποιαδήποτε µορφή ανεπιθύµητης λεκτικής, µη λεκτικής ή σωµατικής συµπε-

90
ριφοράς σεξουαλικού χαρακτήρα µε σκοπό την προσβολή της αξιοπρέπειας
ενός προσώπου, ιδίως µε τη δηµιουργία εκφοβιστικού, εχθρικού, εξευτελιστι-
κού, ταπεινωτικού ή επιθετικού περιβάλλοντος». Επιπλέον, η σεξουαλική παρε-
νόχληση εξοµοιώνεται µε διάκριση λόγω φύλου, που αφορά στον ίδιο βαθµό
άνδρες και γυναίκες, και απαγορεύεται στον εργασιακό χώρο αλλά και κατά
την αναζήτηση εργασίας.
Η σεξουαλική παρενόχληση µπορεί πιο συχνά, σύµφωνα µε τα καταγρα-
φέντα περιστατικά, να συµβεί στον χώρο εργασίας. Η παρενόχληση µπορεί να
περιλαµβάνει: ανεπιθύµητο άγγιγµα, έντονο και αδιάκριτο βλέµµα, λεκτική ή µη-
λεκτική συµπεριφορά σεξουαλικής φύσεως, προσβλητικές ερωτήσεις, σχόλια
και υπονοούµενα για την εµφάνιση ή τη σεξουαλική ζωή, σεξουαλικά αστεία και
προσβολές εναντίον του θύµατος, παρουσίαση πορνογραφικού υλικού χωρίς
τη συναίνεση του θύµατος µε στόχο τη δηµιουργία αµηχανίας, εκβιασµό άµεσο
ή έµµεσο προκειµένου να ενδώσει σε σεξουαλικές προτάσεις, η απόρριψη των
οποίων θα έχει αρνητικές συνέπειες για την εργασία της, επίµονη παρακολούθη-
ση, µηνύµατα ερωτικού περιεχοµένου στο mail ή στο κινητό ή, τέλος, βιασµό.
Η σεξουαλική παρενόχληση στον χώρο εργασίας πολύ συχνά προέρχεται
από πρόσωπα µε ανώτερη ιεραρχικά θέση από το θύµα, γεγονός που αποτελεί
σαφή κατάχρηση εξουσίας. Δηµιουργείται µε τον τρόπο αυτό ένα εχθρικό, εκ-
φοβιστικό, ταπεινωτικό και συνάµα προσβλητικό εργασιακό περιβάλλον για το
θύµα, το οποίο στερείται του βασικού δικαιώµατος της αυτοδιάθεσης και του
αυτοπροσδιορισµού του στον χώρο εργασίας του, µε βάση τα επαγγελµατικά
ή τα άλλα προσόντα που διαθέτει. Η αντιµετώπιση των γυναικών στο χώρο της
εργασίας µε τον τρόπο αυτό διαιωνίζει τα κοινωνικά στερεότυπα αναφορικά µε
το γυναικείο ρόλο, ενισχύοντας το στερεότυπο της υποτέλειας των γυναικών
στους άνδρες. Έτσι, παρεµποδίζεται ουσιαστικά και η ισότιµη γυναικεία παρου-
σία στον εργασιακό χώρο. Η σεξουαλική παρενόχληση στην εργαζόµενη γυ-
ναίκα, επιβεβαιώνει, ενισχύει και διαιωνίζει όλα τα κοινωνικά στερεότυπα για τη
γυναίκα, του τύπου: «η θέση της γυναίκας είναι στο σπίτι και όχι στον εργασιακό
χώρο», ή «ο ρόλος της γυναίκας είναι αυτός της συζύγου ή της ερωµένης και
όχι της ισότιµης ή ακόµα και της ανώτερης συναδέλφου στη δουλειά».
Η καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου του Α.Π.Θ. κ. Ε. Συµεωνίδου-Καστανίδου,
σε σχετική εισήγησή της για τη σεξουαλική παρενόχληση στον χώρο εργασίας,
την οποία έκανε µε την ευκαιρία της παρουσίασης του νέου σχετικού νόµου
στα µέλη του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, έδωσε τον εξής τίτλο: «Η
νοµική αντιµετώπιση ενός αθέατου εφιάλτη». Η κ. Συµεωνίδου-Καστανίδου
ανέφερε ότι σύµφωνα µε µια πρώτη έρευνα που έγινε σχετικά στις Ηνωµένες
Πολιτείες της Αµερικής σε ένα δείγµα 9.000 ατόµων, φάνηκε ότι το ποσοστό

91
εκείνων που είχαν υποστεί σεξουαλική παρενόχληση ανερχόταν στο 88%. Σε
αντίστοιχες έρευνες που πραγµατοποιήθηκαν σε 11 ευρωπαϊκά κράτη κατά τη
δεκαετία 1987 – 1997, το ποσοστό ανερχόταν στο 30 – 50%. Ακόµα και σε µία
πιο περιορισµένης έκτασης έρευνα, όπως ανέφερε, που έκανε στην Ελλάδα
το 2003 το Κέντρο Ερευνών για Θέµατα Ισότητας, το ποσοστό των ατόµων που
είχαν υποστεί σεξουαλική παρενόχληση προσδιορίστηκε στο 10% περίπου.
Οι αρνητικές συνέπειες της σεξουαλικής παρενόχλησης είναι πάρα πολλές.
Το θύµα µπορεί να παρουσιάσει ψυχοσωµατικές ασθένειες, να αισθάνεται υπερ-
βολικό άγχος, µπορεί να έχει διαταραχές ύπνου, να εµφανίσει συναισθήµατα
απαξίωσης, κατάθλιψη, καθώς και µετα-τραυµατικό στρες. Όταν η σεξουαλική
παρενόχληση συµβαίνει στον εργασιακό χώρο, τότε τόσο το θύµα όσο και η επι-
χείρηση στην οποία αυτό εργάζεται, βλάπτονται και υφίστανται εκτός των άλλων
και σοβαρότατες οικονοµικές συνέπειες. Η σεξουαλική παρενόχληση, ιδιαίτερα
στην περίπτωση που αφορά σε γυναίκες, παρεµποδίζει και την οικονοµική αυτάρ-
κεια των γυναικών αυτών, καθώς τις ωθεί συνήθως εκτός εργασίας. Αυτό συµ-
βαίνει γιατί το θύµα αδυνατεί να προσηλωθεί στη δουλειά του και συνήθως κάνει
πολύ συχνές απουσίες ή παίρνει περισσότερες από το φυσιολογικό αναρρωτικές
άδειες, ενώ είναι λιγότερο αποδοτικό στο έργο που του έχει ανατεθεί. Έτσι, η γυ-
ναίκα θύµα σεξουαλικής παρενόχλησης συχνά εξαναγκάζεται ακόµα και σε πα-
ραίτηση. Η επιχείρηση χάνει µε τον τρόπο αυτό έµπειρο προσωπικό και εργατικό
ή στελεχιακό δυναµικό, ενώ η αποδοτικότητα όλων των εργαζοµένων συνολικά
πέφτει, λόγω του αρνητικού και εχθρικού εργασιακού κλίµατος που επικρατεί.
Ο νόµος 3488/2006, ψηφίστηκε για να κατοχυρώσει και νοµικά την προ-
στασία του ατόµου από τη σεξουαλική παρενόχληση. Ωστόσο, είναι σηµαντικό
το ίδιο το θύµα να µπορεί να αντιµετωπίζει έγκαιρα τις επιπτώσεις της παρενό-
χλησης, τόσο στο ατοµικό όσο και στο εργασιακό επίπεδο. Αν ο δράστης είναι
ισόβαθµο µέλος, τότε η αναφορά του γεγονότος σε κάποιον ανώτερο ίσως να
βοηθήσει. Αν όµως ο θύτης είναι ανώτερο στέλεχος ή εργοδότης, τότε συνή-
θως πρέπει να ζητείται η αρωγή κάποιου συµβουλευτικού οργάνου σχετικού
µε την ισότητα των φύλων ή άλλου φορέα µε εξειδίκευση και αρµοδιότητα ή
ακόµα και εξειδικευµένου δικηγόρου. Σε πολλές χώρες, οι επιχειρήσεις ενθαρ-
ρύνονται να εκπαιδεύσουν τους εργαζόµενούς τους σχετικά µε τη σεξουαλική
παρενόχληση, την αντιµετώπιση και την πρόληψή της. Ακόµα, στο εξωτερικό
και τα εργατικά σωµατεία, επίσης, έχουν αρχίσει να στηρίζουν τις εργαζόµενες
που έχουν πέσει θύµατα παρενόχλησης. Στην Ελλάδα, δυστυχώς, οι σχετικές
πρωτοβουλίες σε αυτόν τον τοµέα της πρόληψης, της αντιµετώπισης και της
προστασίας των εργαζοµένων από τη σεξουαλική παρενόχληση στον χώρο ερ-
γασίας τους είναι ακόµα εξαιρετικά περιορισµένες.

92
Βιβλιογραφία
ΕλλήνογλωΣΣή ΒιΒλιογραΦια
Βαϊδάκης, N. (1995). Σεξουαλική αγωγή: Το περιεχόµενο και η αναγκαιότητά της.
Στο (Επιµ. Ι.Ν. Παρασκευόπουλος, Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθα-
νάση)
Διαφυλικές Σχέσεις. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Βέικος, Θ. (1995). Γνώση και διαφυλικές σχέσεις. Στο (Επιµ. Ι.Ν. Παρασκευόπουλος,
Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Διαφυλικές Σχέσεις. Αθήνα:
Ελληνικά Γράµµατα.
Βέικου, Μ. (2009). http://www.thefylis.uoa.gr/fylopedia/index.php/
Γεώργας, Δ. (1995). Αξίες και διαφυλικές σχέσεις. Στο (Επιµ. Ι.Ν. Παρασκευόπου-
λος, Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Διαφυλικές Σχέσεις. Αθή-
να: Ελληνικά Γράµµατα.
Γιωσαφάτ, Μ. (2010).
Μεγαλώνοντας µέσα στην ελληνική οικογένεια. Η ψυχοσεξου-
αλική ανάπτυξη του πιαδιού και ο ρόλος των γονιών: Μια ψυχαναλυτική προσέγ-
γιση.
Αθήνα: Αρµός.
Γιώτσα, A. & Ζεργιώτης, A. (2011).
Η αποδοχή των εφήβων στην ελληνική οικογένεια.
Ανακοίνωση στο 13ο Πανελλήνιο Συνεδριο της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχολογι-
κής Έρευνας. Αθήνα.
Διαµαντής, Α. (1994).
Ξόβεργα µε µέλι. Διηγήµατα. Αθήνα: Νεφέλη.
Δραγώνα, Θ. (1995). Η αντίληψη του εαυτού και οι διαφορές των φύλων. Στο (Επιµ.
Ι.Ν. Παρασκευόπουλος, Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Δια-
φυλικές Σχέσεις
. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Θεοδώρου, Η., Κουτλής, Ε. (2001).
Η ισότητα των δύο φύλων στην εκπαίδευση.
www. auth.gr/virtualschool John Gray (2010).
Άνδρες από τον Άρη, γυναίκες
από την Αφροδίτη
. Αθήνα: Φυτράκης.
Kalat, J. W. (1998).
Βιολογική Ψυχολογία, τοµ. 2, (επιµ. Α. Καστελλάκης, Δ. Χρηστί-
δης). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Κακαβούλης, Α. (1997). Στερεότυπα των φύλων και σχολική αγωγή. Στο (Επιµ. Δελη-
γιάννη, Β. & Ζιώγου, Σ.)
Φύλο και Σχολική Πράξη. Θεσ/νίκη: Βάνιας.
Καραθανάση-Κατσαούνου, Α. (1995). Ο ρόλος του οικογενειακού περιβάλλοντος στη δια-
µόρφωση των διαφυλικών σχέσεων. Στο (Επιµ. Ι.Ν. Παρασκευόπουλος, Η. Μπεζεβέγκης,
Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Διαφυλικές Σχέσεις. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Μποντελό, Κ., Εσταµπλέ. Ρ. (2007).
Κορίτσια. Διαφορές ναι, ανισότητες όχι.
Αθήνα: Μεταίχµιο.

93
Λογοθέτη, Σ. (1998). Η ταυτότητα και ο ρόλος της γυναίκας. Ρόλοι γυναικών και ολο-
κλήρωση της προσωπικότητας
. Αθήνα: Δαρδανός.
Μαραγκουδάκη, (1993).
Εκπαίδευση και διάκριση των φύλων: Παιδικά αναγνώσµατα
στο Νηπιαγωγείο
. Αθήνα: Οσυσσέας.
Μουσούρου, Λ. (1990). Αστεακή οικογένεια και κοινωνικός εκσυγχρονισµός. Στο Σ.
Τσίτουρα (Επιµ.),
Φροντίδα για την οικογένεια. Ελληνική Εταιρεία Κοινωνικής Παι-
διατρικής και Προαγωγής της Υγείας. Ελληνική Εταιρεία Πρόληψης της Κακοποί-
ησης και Παραµέλησης των Παιδιών. Αθήνα.
Μπαµπλέκου, Ζ. (1995). Οι στερεότυποι ρόλοι των δύο φύλων: « Τα αγόρια δεν κλαί-
νε!» ή « Αυτά δεν είναι παιχνίδια για κορίτσια!» Στο (Επιµ. Ι.Ν. Παρασκευόπουλος,
Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Διαφυλικές Σχέσεις. Αθήνα:
Ελληνικά Γράµµατα.
Μπεζεβέγκης, Η., Γιαννίτσας, Ν., Γεωργουλέας, Γ., (1995). Πηγές πληροφόρησης
εφήβων σε θέµατα σεξουαλικής λειτουργίας και συµπεριφοράς. Στο (Επιµ. Ι.Ν.
Παρασκευόπουλος, Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Διαφυλι-
κές Σχέσεις.
Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Ντάβου, Μ. & συν. (2007).
Αναπαραστάσεις Ανδρών και Γυναικών για τη Σχέση τους
µε το Άλλο Φύλο: Εικόνες του Συναισθήµατος και της Σεξουαλικότητας
. Ερευνη-
τικό Πρόγραµµα ΕΠΕΑΕΚ- Πυθαγόρας. Εργαστήριο Ψυχολογικών Εφαρµογών &
Σχεδιασµού, Τµήµα Επικοινωνίας & Μέσων Μαζικής Ενηµέρωσης, Πανεπιστήµιο
Αθηνών.
Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (1985).
Εξελικτική Ψυχολογία, Η ψυχική ζωή από τη σύλλη-
ψη ως την ενηλικίωση
. Τόµοι 4. Αθήνα:αυτοέκδοση.
Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (1992).
Ψυχολογία Ατοµικών Διαφορών, Διατοµικές, διοµα-
δικές και ενδοατοµικές διαφορές και αποκλίσεις
. Αθήνα: αυτοέκδοση.
Παρασκευόπουλος, Ι.Ν. (1995). Διαφυλική αγωγή: Ένα µοντέλο για την εισαγωγή
της στο ελληνικό σχολείο. Στο (Επιµ. Ι.Ν. Παρασκευόπουλος, Η. Μπεζεβέ-
γκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση)
Διαφυλικές Σχέσεις. Αθήνα: Ελληνικά
Γράµµατα.
Ρήγα, Α.Β. (2001).
Ψυχοκοινωνικές παρεµβάσεις σε οργανισµούς, οµάδες και άτο-
µα: Θεωρία, Έρευνα, Εφσρµογές
. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Τσαούσης, Δ. (1984).
Χρηστικό λεξικό κοινωνιολογίας. Αθήνα: Gutenberg.
Τσαούσης, Δ. (1995). Γεωγραφική κινητικότητα και διαφυλικές σχέσεις. Στο (Επιµ.

94
Ι.Ν. Παρασκευόπουλος, Η. Μπεζεβέγκης, Ν. Γιαννίτσας & Α. Καραθανάση) Δια-
φυλικές Σχέσεις
. Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα.
Χατζηχρήστου, Χ. (1999).
Ο χωρισµός των γονέων. Το διαζύγιο και τα παιδιά. Αθήνα:
Ελληνικά Γράµµατα.
ΞΕνογλωΣΣή ΒιΒλιογραΦια
Adams, J.S. (1965). Inequity in social exchange. In L. Berkowitz (Ed.), Advances
in experimental social psychology,
Vol. 2, pp. 267-299). New York: Academic
Press.
Adler, A. (1998).
Understanding Human Nature. Minesota Hazelden
Anthony, E. J. & Benedek, T., eds. (1970),
Parenthood: Its Psychology and Psycho-
pathology.
Boston, MA: Little, Brown
Burns, R. 1977). Male and female perceptions of their own and the other sex.
British
Journal of Social and Clinical Psychology,
16, 213-220.
Byne, W. (1994). The biological evidence challenged.
Scientific American, 270(5),
50-55.
Chiriboga, D. A. , Roberts, J., & Stein, J. A. (1978). Psychological well-being during
marital separation.
Journal of Divorce, 2, 21-36.
Erikson, E. (1963).
Childhood and society (2nd ed.). New York: Norton.
Festinger, L. (1957).
A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford Uni-
versity Press.
Freud, S. (1964). An outline of psychoanalysis
. In J. Strachey (Ed. And Trans.)
The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud.
(Vol.23). London: Hogarth Press.

Freud, S. (1981). The Psychopathology of everyday life (Τrans. A. Tyson). A.. N. Y.:
W. W. Norton.
Georgas, D. (1989). Changing family values in Greece: From collectivist to individu-
alist.
Journal of Cross-Cultural Psychology, 20, 357-371.
Georgas. D. (2006). Families and family change. In J. Georgas, J.W. Berry, Fons J.R.
van de ViJver, C. Kagitsibasi & H. Poortinga, Eds.
Families Across Cultures. N.Y.:
Cambridge University Press.
Haynes, J. D. (1995). A critique of the possibility of genetic inheritance of homo-
sexual orientation.
Journal of Homosexuality, 28(1/2), 91-113.
Heider, F. (1958).
The Psychology of interpersonal relations. New York : Harper
Jussim, I. & Eccles, G.S. (1992). Teacher expectations II: Construction and reflec-
tion of student achievement.
Journal of Personality and Social Psychology. 63.
967-961.

95
Kelley, H. H. and Thibaut, J. (1978) Interpersonal relations: A theory of interdepen-
dence,
New York: Wiley.
Kirana, P, Nakopoulou Ev., Akrita, I., Papaharitou, S. (2007). Attitudes of parents
and health promoters in Greece concerning sex education of adolescents.
Sex
Education
, Vol. 7, No. 3, August 2007, pp. 265–276
Kovacs, D.M., Parker, J.G. & Hofman, I.W. (1996). Behavioral affective and social
correlates of involvement in croos-sex fiendschips in elementary school.
Child
Development,
67, 2269-2286.
La Freniere, P. Stayer, F.F. & Gauthier, R. (1984). The emergence of same-sex affilia-
tive preferences among preschool peers: A developmental ethological perspec-
tive.
Child Development. 55, 1958-1965.
Maccoby, Ε.Ε. (1988). Gender as a social category
. Developmental Psychology, 24,
755-765.
Moreno, J. L. 1934.
Who Shall Survive? Washington, DC: Nervous and Mental Disease
Publishing Co.
Parsons, T. (1943). The kinsihip system of the contemporary United States.
Ameri-
can Anthropologist
45: 22-38.
Singer R.D. & Singer, A. (1969).
Psychological Development in Children. Philadel-
phia, Pennsylvania: W.B. Saunders Co.
Tremblay, R. (1998).
Guide d’ éducation sexuelle à l’ usage des professionnels.
Editions Erès.
Van Leeven, M.S. (1978). A cross-cultural examination of psychological differentia-
tion in malew and females
. Interanational Journal of Psychology, 13, 87-122.
Winnicott, D. W. (1965).
The Family and Individual Development. London: Tavis-
tock.
Winnicott, D. W. (1965).
Maturational Processes and the Facilitating Environment:
Studies in the Theory of the Emotional Development
. London: Hogarth Press.

96
Παράρτηµα
1. NOMOΣ υπ’ αριΘ. 3500 (Φ.Ε.κ. α΄ 232 24.10.2006)
για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας και άλλες διατάξεις.
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Εκδίδοµε τον ακόλουθο νόµο που ψήφισε η Βουλή:
κΕΦαλαιο A΄
γΕνικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
Άρθρο 1
ορισμοί
Για τον παρόντα νόµο θεωρείται:
1. ενδοοικογενειακή βία, η τέλεση αξιόποινης πράξης, σε βάρος µέλους της οικογένειας,
σύµφωνα µε τα άρθρα 6, 7, 8 και 9 του παρόντος και τα άρθρα 299 και 311 του Ποινικού
Κώδικα.
2. α. οικογένεια ή κοινότητα που αποτελείται από συζύγους ή γονείς και συγγενείς πρώτου
και δεύτερου βαθµού εξ αίµατος ή εξ αγχιστείας και τα εξ υιοθεσίας τέκνα τους.
β. στην οικογένεια περιλαµβάνονται, εφόσον συνοικούν, συγγενείς εξ αίµατος ή εξ αγ-
χιστείας µέχρι τετάρτου βαθµού και πρόσωπα των οποίων επίτροπος, δικαστικός παρα-
στάτης ή ανάδοχος γονέας έχει ορισθεί µέλος της οικογένειας, καθώς και κάθε ανήλικο
πρόσωπο που συνοικεί στην οικογένεια.
γ. οι διατάξεις του παρόντος νόµου εφαρµόζονται και στην µόνιµη σύντροφο του άνδρα
ή στον µόνιµο σύντροφο της γυναίκας και στα τέκνα, κοινά ή ενός εξ αυτών, εφόσον τα
πρόσωπα αυτά συνοικούν, ως και στους τέως συζύγους.
3. θύµα ενδοοικογενειακής βίας κάθε πρόσωπο της προηγούµενης παραγράφου σε βά-
ρος του οποίου τελείται αξιόποινη πράξη κατά τα άρθρα 6, 7, 8 και 9 του παρόντος. Θύµα
είναι και το µέλος, στην οικογένεια του οποίου τελέσθηκε αξιόποινη πράξη, κατά τα άρθρα
299 και 311 του Ποινικού Κώδικα, καθώς και ο ανήλικος κατά την παράγραφο 2, ενώπιον
του οποίου τελείται µία από τις αξιόποινες πράξεις της παρούσας.
Άρθρο 2
Απαγόρευση χρήσης βίας
Η άσκηση βίας κάθε µορφής µεταξύ των µελών της οικογένειας απαγορεύεται.
κΕΦαλαιο Β΄
αΣτικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
Άρθρο 3
Η ενδοοικογενειακή βία ως τεκµήριο κλονισµού του γάµου
Το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 1439 του Αστικού Κώδικα αντικαθίσταται ως εξής:
“Εφόσον ο εναγόµενος δεν αποδεικνύει το αντίθετο, ο κλονισµός τεκµαίρεται σε περίπτω-
ση διγαµίας ή µοιχείας αυτού, εγκατάλειψης του ενάγοντος ή επιβουλής της ζωής του από
τον εναγόµενο, καθώς και σε περίπτωση άσκησης από τον εναγόµενο ενδοοικογενειακής
βίας εναντίον του ενάγοντος.”

97
Άρθρο 4
Σωµατική βία σε βάρος ανηλίκων
Επί ασκήσεως σωµατικής βίας σε βάρος ανηλίκου, ως µέσου σωφρονισµού στο πλαίσιο
της ανατροφής του, εφαρµόζεται το άρθρο 1532 του Αστικού Κώδικα.
Άρθρο 5
Χρηµατική ικανοποίηση
Η κατά το άρθρο 932 του Αστικού Κώδικα χρηµατική ικανοποίηση, λόγω ηθικής βλάβης
του παθόντος για µία από τις πράξεις του παρόντος νόµου, δεν µπορεί να είναι κατώτερη
των χιλίων (1.000) ευρώ, εκτός αν ο ίδιος ο παθών ζήτησε µικρότερο ποσό.
κΕΦαλαιο γ
ποινικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
Άρθρο 6
Ενδοοικογενειακή σωµατική βλάβη
1. Το µέλος της οικογένειας το οποίο προξενεί σε άλλο µέλος αυτής σωµατική κάκωση ή
βλάβη της υγείας του, υπό την έννοια του εδαφίου α΄ της παρ. 1 του άρθρου 308 του Ποι-
νικού Κώδικα, ή µε συνεχή συµπεριφορά προξενεί εντελώς ελαφρά κάκωση ή βλάβη της
υγείας του, µε την έννοια του εδαφίου β΄ της παραπάνω διάταξης, τιµωρείται µε φυλάκιση,
τουλάχιστον, ενός έτους.
2. Αν η πράξη της πρώτης παραγράφου είναι δυνατόν να προκαλέσει στο θύµα κίνδυνο
για τη ζωή του ή βαριά σωµατική βλάβη, επιβάλλεται φυλάκιση, τουλάχιστον, δύο ετών. Αν
επακολουθήσει βαριά σωµατική ή διανοητική πάθηση του θύµατος, επιβάλλεται κάθειρξη
µέχρι δέκα ετών. Αν ο υπαίτιος επεδίωκε ή γνώριζε και αποδέχθηκε το αποτέλεσµα της
πράξης του, τιµωρείται µε κάθειρξη.
3. Αν η πράξη της πρώτης παραγράφου τελέσθηκε σε βάρος εγκύου ή σε βάρος µέλους
της οικογένειας το οποίο, από οποιαδήποτε αιτία, είναι ανίκανο να αντισταθεί, τιµωρείται µε
φυλάκιση, τουλάχιστον, δύο ετών και αν η πράξη τελέσθηκε ενώπιον ανήλικου µέλους της
οικογένειας, τιµωρείται µε φυλάκιση, τουλάχιστον, ενός έτους.
4. Αν η πράξη της πρώτης παραγράφου συνιστά µεθοδευµένη πρόκληση έντονου σωµατικού
πόνου ή σωµατικής εξάντλησης, επικίνδυνης για την υγεία, ή ψυχικού πόνου, ικανού να επι-
φέρει σοβαρή ψυχική βλάβη, ιδίως µε την παρατεταµένη αποµόνωση του θύµατος, επιβάλλε-
ται κάθειρξη. Αν το θύµα είναι ανήλικος, επιβάλλεται κάθειρξη τουλάχιστον δέκα ετών.
5. Οι διατάξεις των προηγούµενων παραγράφων εφαρµόζονται αντίστοιχα και όταν ο δρά-
στης εργάζεται σε φορέα παροχής κοινωνικής µέριµνας, η δε πράξη του στρέφεται σε
βάρος προσώπου, το οποίο δέχεται τις υπηρεσίες του φορέα αυτού.
Άρθρο 7
Ενδοοικογενειακή παράνοµη βία και απειλή
1. Το µέλος της οικογένειας το οποίο εξαναγκάζει άλλο µέλος χρησιµοποιώντας βία ή
απειλή µε σπουδαίο και άµεσο κίνδυνο σε πράξη, παράλειψη ή ανοχή χωρίς το θύµα να
υποχρεούται προς τούτο τιµωρείται µε φυλάκιση τουλάχιστον έξι µηνών, ανεξάρτητα από
το αν το απειλούµενο κακό στρέφεται εναντίον του ίδιου του θύµατος ή κάποιου από τους
οικείους του υπό την έννοια της περίπτωσης β΄ του άρθρου 13 του Ποινικού Κώδικα.
2. Το µέλος της οικογένειας το οποίο προκαλεί τρόµο ή ανησυχία σε άλλο µέλος της οικο-
γένειας, απειλώντας το µε βία ή άλλη παράνοµη πράξη ή παράλειψη, τιµωρείται µε φυλά-
κιση.
Άρθρο 8
Βιασµός και κατάχρηση σε ασέλγεια

98
1. Η παρ. 1 του άρθρου 336 του Ποινικού Κώδικα αντικαθίσταται ως εξής:
“1. Όποιος µε σωµατική βία ή µε απειλή σπουδαίου και άµεσου κινδύνου εξαναγκάζει άλ-
λον σε συνουσία ή σε άλλη ασελγή πράξη ή σε ανοχή της τιµωρείται µε κάθειρξη.”
2. Η παρ. 1 του άρθρου 338 του Ποινικού Κώδικα αντικαθίσταται ως εξής:
“1. Όποιος µε κατάχρηση της παραφροσύνης άλλου ή της από οποιαδήποτε αιτία προ-
ερχόµενης ανικανότητάς του να αντισταθεί, ενεργεί επ’ αυτού συνουσία ή άλλη ασελγή
πράξη τιµωρείται µε κάθειρξη µέχρι δέκα ετών.”
Άρθρο 9
Ενδοοικογενειακή προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας
1. Το µέλος της οικογένειας το οποίο προσβάλλει την αξιοπρέπεια άλλου µέλους της, µε
ιδιαίτερα ταπεινωτικό λόγο ή έργο που ανάγεται στη γενετήσια ζωή του, τιµωρείται µε φυ-
λάκιση µέχρι δύο ετών.
2. Με φυλάκιση τουλάχιστον έξι µηνών µέχρι τριών ετών τιµωρείται η πράξη της προηγού-
µενης παραγράφου, αν ο παθών είναι ανήλικος.
3. Οι διατάξεις των προηγούµενων παραγράφων εφαρµόζονται αντίστοιχα και όταν ο δρά-
στης εργάζεται σε φορέα παροχής κοινωνικής µέριµνας, η δε πράξη του στρέφεται σε
βάρος προσώπου, το οποίο δέχεται τις υπηρεσίες του φορέα αυτού.
Άρθρο 10
Παρακώλυση απονοµής της δικαιοσύνης
Όποιος σε υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας απειλεί µάρτυρα ή µέλος της οικογένειάς του
ή ασκεί βία εναντίον του ή τον δωροδοκεί, µε σκοπό την παρακώλυση απονοµής της δικαι-
οσύνης, τιµωρείται µε φυλάκιση τουλάχιστον τριών µηνών µέχρι τριών ετών.
κΕΦαλαιο Δ΄
ποινική ΔιαμΕΣολαΒήΣή
Άρθρο 11
προϋποθέσεις
1. Στα πληµµελήµατα ενδοοικογενειακής βίας ο αρµόδιος για την άσκηση ποινικής δίωξης
εισαγγελέας διερευνά τη δυνατότητα διαµεσολάβησης κατά τη διαδικασία των επόµενων
άρθρων.
2. Προϋπόθεση για την έναρξη της διαδικασίας ποινικής διαµεσολάβησης είναι η υποβολή
ανεπιφύλακτης δήλωσης εκ µέρους του προσώπου στο οποίο αποδίδεται η τέλεση του
εγκλήµατος, ότι είναι πρόθυµο σωρευτικά:
α) να υποσχεθεί ότι δεν θα τελέσει στο µέλλον οποιαδήποτε πράξη ενδοοικογενειακής
βίας (λόγος τιµής) και ότι, σε περίπτωση συνοίκησης, δέχεται να µείνει εκτός οικογενειακής
κατοικίας για εύλογο χρονικό διάστηµα, εάν το προτείνει το θύµα. Για την υπόσχεση αυτή
συντάσσεται έκθεση κατά τα άρθρα 148 επ. του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας.
β) να παρακολουθήσει ειδικό συµβουλευτικό – θεραπευτικό πρόγραµµα για την αντιµετώ-
πιση της ενδοοικογενειακής βίας σε δηµόσιο φορέα, σε όποιον τόπο και για όσο χρονικό
διάστηµα κρίνεται τούτο αναγκαίο από τους αρµόδιους θεραπευτές. Ο υπεύθυνος του
προγράµµατος πιστοποιεί την ολοκλήρωση της παρακολούθησής του. Το σχετικό πιστο-
ποιητικό επισυνάπτεται στο φάκελο της δικογραφίας. Αναφέρονται δε σε αυτό, αναλυτικά,
το αντικείµενο του συµβουλευτικού – θεραπευτικού προγράµµατος και ο αριθµός των συ-
νεδριών που παρακολούθησε ο ενδιαφερόµενος.
γ) να άρει ή να αποκαταστήσει, εφόσον είναι δυνατόν, αµέσως τις συνέπειες που προκλή-
θηκαν από την πράξη και να καταβάλει εύλογη χρηµατική ικανοποίηση στον παθόντα.
3. Αν το θύµα της ενδοοικογενειακής βίας είναι ανήλικος, η ποινική διαµεσολάβηση ενεργείται

99
υπέρ αυτού και από κοινού από τον κατά τόπον αρµόδιο εισαγγελέα ανηλίκων και τον ασκού-
ντα την επιµέλεια, εφόσον αυτός δεν είναι το ίδιο πρόσωπο µε τον φερόµενο ως δράστη του
εγκλήµατος. Αν δεν υπάρξει οµοφωνία, η διαµεσολάβηση δεν είναι δυνατή. Ο ανήλικος που
έχει συµπληρώσει το δέκατο τέταρτο έτος της ηλικίας του µπορεί, εφόσον το επιθυµεί, να πα-
ρίσταται κατ’ αυτήν και να ακούγεται. Τα πρόσωπα του πρώτου εδαφίου αντιπροσωπεύουν τον
ανήλικο στη διαδικασία της ποινικής διαµεσολάβησης και για τις αστικές αξιώσεις.
4. Οι σχετικές µε την ποινική διαµεσολάβηση διατάξεις του παρόντος νόµου δεν εφαρµό-
ζονται, αν ο φερόµενος ως δράστης της πράξεως ενδοοικογενειακής βίας είναι επίτρο-
πος, δικαστικός συµπαραστάτης ή ανάδοχος γονέας του ανηλίκου.
5. Αν την πράξη ενδοοικογενειακής βίας σε βαθµό πληµµελήµατος φέρεται να έχει τελέσει
ανήλικος, εφαρµόζεται το άρθρο 45Α του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας.
Άρθρο 12
Διαδικασία
1. Αν σε βάρος του υπαιτίου κινηθεί η διαδικασία των άρθρων 417 επ. του Κώδικα Ποινικής
Δικονοµίας, ποινική διαµεσολάβηση επιτρέπεται µόνον εφόσον το δικαστήριο αναβάλει
την εκδίκαση της υπόθεσης κατά τις διατάξεις του άρθρου 423 του Κώδικα Ποινικής Δι-
κονοµίας.
Στην περίπτωση αυτή, η σχετική διαδικασία χωρεί κατά τις παραγράφους 3 έως 6 του πα-
ρόντος άρθρου. Το δικαστήριο που αναβάλλει την εκδίκαση της υπόθεσης, κατά το πρώτο
εδάφιο, εξετάζει αυτεπαγγέλτως αν συντρέχει περίπτωση να επιβληθούν στον υπαίτιο πε-
ριοριστικοί όροι κατά το άρθρο 18 του παρόντος νόµου.
2. Αν σε βάρος του φερόµενου ως δράστη ενεργείται προκαταρκτική εξέταση, ο εισαγγε-
λέας, πριν από κάθε άλλη ενέργεια:
α) µπορεί να διατάσσει τη διενέργεια ιατρικής πραγµατογνωµοσύνης στο φερόµενο ως
θύµα, προκειµένου να ερευνηθεί η βασιµότητα της καταγγελίας για την σε βάρος του τέ-
λεση της πράξεως,
β) εξετάζει ο ίδιος κάθε µάρτυρα που προτείνεται, καθώς και τα πρόσωπα της οικογένειας
ή παραγγέλλει την εξέταση αυτών από τους αρµόδιους ανακριτικούς υπαλλήλους, και
γ) καλεί το πρόσωπο στο οποίο αποδίδεται η τέλεση της πράξεως να παράσχει στον ίδιο ή
στον αρµόδιο ανακριτικό υπάλληλο εξηγήσεις υπό τους όρους του άρθρου 31 παρ. 2 του
Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας.
3. Αν ο παρέχων εξηγήσεις δεν υποβάλει ο ίδιος, ή µέσω του συνηγόρου του, την κατά την
παρ. 2 του άρθρου 11 δήλωση περί ποινικής διαµεσολάβησης, καλείται, προς τούτο, από
τον αρµόδιο εισαγγελέα. Στην περίπτωση αυτή µπορεί να λάβει προθεσµία τριών ηµερών
για να απαντήσει.
4. Αν η απάντηση του παρέχοντος εξηγήσεις είναι αρνητική ή αυτός δεν απαντήσει, κινείται
η ποινική διαδικασία κατά τις διατάξεις του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας. Αν η απάντηση
του παρέχοντος εξηγήσεις είναι θετική, ο εισαγγελέας ενηµερώνει τον παθόντα ή τον συ-
νήγορό του για την κατά τα ανωτέρω δήλωση του ενδιαφεροµένου και, αν υποβληθεί σχε-
τικό αίτηµα, παρέχεται στον παθόντα προθεσµία, το πολύ τριών ηµερών, για να δηλώσει αν
δέχεται τη διαµεσολάβηση.
5. Αν η απάντηση του παθόντος είναι αρνητική ή αυτός δεν απαντήσει ή δεν επέλθει συµ-
φωνία ως προς τους όρους της περίπτωσης α΄ της παραγράφου 2 του άρθρου 11, κινείται η
ποινική διαδικασία κατά τις διατάξεις του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας. Αν η απάντηση του
παθόντος είναι θετική, ο εισαγγελέας µε διάταξή του θέτει τη δικογραφία σε ειδικό αρχείο
της εισαγγελίας. Κατά της διατάξεως αυτής δεν χωρεί προσφυγή.
6. Αν τα πρόσωπα στα οποία αποδίδεται η τέλεση της πράξης είναι περισσότερα, για την

100
έναρξη της διαδικασίας ποινικής διαµεσολάβησης απαιτείται µεταξύ τους συµφωνία. Το
ίδιο ισχύει και αν η φερόµενη ως τελεσθείσα πράξη αφορά περισσότερα θύµατα. Αν δεν
επιτευχθεί συµφωνία κατά τα προηγούµενα εδάφια, η διαµεσολάβηση δεν είναι δυνατή.
7. Η συµφωνία των διαδίκων µερών για την κατά την παρ. 2 του άρθρου 11 του παρόντος
έναρξη της διαδικασίας ποινικής διαµεσολάβησης µπορεί να υποβληθεί στον αρµόδιο ει-
σαγγελέα και µε σχετικό πρακτικό εκ µέρους των συνηγόρων τους.
Άρθρο 13
ποινικές συνέπειες
1. Η διάταξη του εισαγγελέα που εκδίδεται κατόπιν ποινικής διαµεσολάβησης καταχωρίζεται
σε ειδική µερίδα στο δελτίο ποινικού µητρώου και τηρείται για χρονικό διάστηµα ίσο προς
τον εκ του νόµου προβλεπόµενο χρόνο παραγραφής του εγκλήµατος στο οποίο αφορά.
2. Αν ο ενδιαφερόµενος συµµορφωθεί προς τους όρους της ποινικής διαµεσολάβησης για
χρονικό διάστηµα τριών ετών, τότε η σχετική διαδικασία ολοκληρώνεται και εξαλείφεται η
ποινική αξίωση της πολιτείας για το έγκληµα που αφορά.
3. Η διαπιστούµενη από τον εισαγγελέα υπαίτια µη ολοκλήρωση της ποινικής διαµεσολάβη-
σης διακόπτει τη διαδικασία και προκαλεί την αναδροµική άρση των επελθόντων αποτελε-
σµάτων. Στην περίπτωση αυτή ο εισαγγελέας ανασύρει τη δικογραφία από το αρχείο, η δε
ποινική διαδικασία συνεχίζεται κατά τις οικείες διατάξεις του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας,
χωρίς να επιτρέπεται πλέον
η υποβολή νέου αιτήµατος για ποινική διαµεσολάβηση.
4. Ενόσω διαρκεί η διαδικασία ποινικής διαµεσολάβησης, τελεί σε εκκρεµοδικία η πράξη
στην οποία αυτή αφορά. Η άσκηση ποινικής δίωξης για πράξη για την οποία εξαλείφθηκε
η ποινική αξίωση της πολιτείας, λόγω ολοκληρώσεως της διαδικασίας ποινικής διαµεσολά-
βησης, είναι απαράδεκτη. Η παραγραφή της πράξης αναστέλλεται µέχρι την ολοκλήρωση
της διαδικασίας ποινικής διαµεσολάβησης.
5. Η άρνηση ενός εκ των διαδίκων µερών να δεχθεί τη διαµεσολάβηση ή η αποτυχία ολο-
κληρώσεώς της, για οποιαδήποτε αιτία, δεν επάγονται σε βάρος αυτών καµία αρνητική
ουσιαστική ή δικονοµική συνέπεια στην ποινική δίκη που επακολουθεί.
6. Στην παρ. 3 του άρθρου 574 του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας προστίθεται στοιχείο γ΄, το
οποίο έχει ως εξής: «γ) η διάταξη του εισαγγελέα που εκδίδεται κατόπιν ποινικής διαµεσο-
λάβησης σε εγκλήµατα ενδοοικογενειακής βίας.»
Άρθρο 14
αστικές συνέπειες
1. Η συµφωνία των διαδίκων για την έναρξη της διαδικασίας ποινικής διαµεσολάβησης
ισχύει ως συµβιβασµός ως προς τις χρηµατικές αξιώσεις από το έγκληµα ενδοοικογενει-
ακής βίας. Μόνη η συµφωνία του παθόντος συζύγου για την έναρξη της διαδικασίας δεν
εµποδίζει την άσκηση αγωγής διαζυγίου ή την υποβολή αιτήσεως συναινετικής λύσεως του
γάµου, την πρόοδο της δίκης και τη λύση του γάµου.
2. Η εντός τριετίας από την αρχειοθέτηση της υπόθεσης µη συµµόρφωση του φερόµενου
ως δράστη προς τους όρους της ποινικής διαµεσολάβησης παρέχει στο θύµα του εγκλή-
µατος ενδοοικογενειακής βίας το δικαίωµα να ζητήσει, µε αγωγή του, την ανατροπή της
συµφωνίας, όσον αφορά στις χρηµατικές αξιώσεις. Με την άσκηση της αγωγής ανατροπής
αναβιώνουν οι χρηµατικές αξιώσεις του παθόντος, τα δε καταβληθέντα λόγω της συµφωνί-
ας αναζητούνται κατά τις διατάξεις περί αδικαιολόγητου πλουτισµού.
3. Μετά την ολοκλήρωση της ποινικής διαµεσολάβησης αποκλείεται η ανατροπή της συµφω-
νίας, εξ οιουδήποτε λόγου και η αναζήτηση των καταβληθέντων σε συµµόρφωση αυτής. Τα
ίδια αποτελέσµατα επιφέρει και η λύση του γάµου µεταξύ των συζύγων εντός της τριετίας.

101
κΕΦαλαιο Ε΄
ΔικονομικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
Άρθρο 15
προσωρινή ρύθμιση της κατάστασης
Στο τέλος του άρθρου 735 του Κώδικα Πολιτικής Δικονοµίας προστίθεται εδάφιο, το
οποίο έχει ως εξής:
«Σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας µπορεί να διατάσσεται ιδίως η αποµάκρυν-
ση του καθ’ ου από την οικογενειακή κατοικία, η µετοίκησή του, η απαγόρευση να
προσεγγίζει τους χώρους κατοικίας ή και εργασίας του αιτούντος, κατοικίες στενών
συγγενών του, τα εκπαιδευτήρια των παιδιών και ξενώνες φιλοξενίας.»
Άρθρο 16
παραγραφή
Αν οι πράξεις των άρθρων 6, 7 και 9 του παρόντος στρέφονται κατά ανηλίκου, η
έναρξη της προθεσµίας παραγραφής αναστέλλεται µέχρι την ενηλικίωσή του.
Άρθρο 17
ποινική δίωξη
1. Η ποινική δίωξη για τα εγκλήµατα των άρθρων 6, 7, 9 και 10 ασκείται αυτεπαγγέλ-
τως.
2. Σε βάρος του υπαιτίου εφαρµόζεται η διαδικασία των άρθρων 417 επ. του Κώδικα
Ποινικής Δικονοµίας.
Άρθρο 18
περιοριστικοί όροι
1. Σε περίπτωση διαπράξεως εγκλήµατος ενδοοικογενειακής βίας είναι δυνατόν, αν
υπό τις συγκεκριµένες συνθήκες κρίνεται απαραίτητο για την προστασία της σωµα-
τικής και ψυχικής υγείας του θύµατος, να επιβληθεί στον κατηγορούµενο από το
αρµόδιο ποινικό δικαστήριο στο οποίο παραπέµπεται να δικασθεί ή από τον αρµόδιο
ανακριτή ή από το δικαστικό συµβούλιο και για όσο χρονικό διάστηµα απαιτείται, ο
περιοριστικός όρος της αποµάκρυνσής του από την οικογενειακή
κατοικία, η µετοίκησή του, η απαγόρευση να προσεγγίζει τους χώρους κατοικίας ή
και εργασίας του θύµατος, κατοικίες στενών συγγενών του, τα εκπαιδευτήρια των
παιδιών και ξενώνες φιλοξενίας. Η ισχύς του παραπάνω περιοριστικού όρου παύει
αυτοδικαίως µετά την έκδοση οριστικής αποφάσεως ή της διατάξεως του εισαγγε-
λέα µε την οποία αρχειοθετείται η υπόθεση λόγω ποινικής διαµεσολάβησης.
2. Ο περιοριστικός όρος που έχει επιβληθεί σύµφωνα µε τις διατάξεις της προη-
γούµενης παραγράφου είναι δυνατόν να ανακληθεί, αντικατασταθεί ή τροποποιηθεί
από το αρµόδιο δικαστικό όργανο που τον επέβαλε, µε αίτηση του κατηγορουµένου,
στην οποία αναφέρονται οι λόγοι για τους οποίους επιβάλλεται η ανάκληση, αντικα-
τάσταση ή τροποποίησή του. Για τη συζήτηση της αιτήσεως κλητεύεται υποχρεωτικά
ο παθών, σύµφωνα µε τις διατάξεις που ισχύουν κάθε φορά.
3. Το δικαστικό όργανο που είναι αρµόδιο κατά την παράγραφο 1 για την επιβολή,
ανάκληση, αντικατάσταση ή τροποποίηση των περιοριστικών όρων, µπορεί να ζητή-
σει, συµβουλευτικά, τη γνώµη ψυχιάτρων, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών και
άλλων επιστηµόνων µε ειδικές γνώσεις σε θέµατα ενδοοικογενειακής βίας, εφόσον
τα πρόσωπα αυτά εργάζονται σε δηµόσιο φορέα υγείας.
Άρθρο 19
Εξέταση μαρτύρων
1. Σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας, µέλη της οικογένειας εξετάζονται ως µάρ-
τυρες χωρίς όρκο.

102
2. Οι ανήλικοι κατά την εκδίκαση των υποθέσεων της προηγούµενης παραγράφου δεν
κλητεύονται ως µάρτυρες στο ακροατήριο, αλλά αναγιγνώσκεται η κατάθεσή τους,
εφόσον υπάρχει, εκτός εάν η εξέτασή τους κρίνεται αναγκαία από το δικαστήριο.
Άρθρο 20
υποχρέωση τήρησης εχεμύθειας
1. Σε περίπτωση διαπράξεως εγκλήµατος ενδοοικογενειακής βίας, οι αρµόδιες
αστυνοµικές αρχές που διενεργούν προανάκριση, σύµφωνα µε τις διατάξεις της πα-
ραγράφου 2 του άρθρου 243 του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας, απαγορεύεται να
ανακοινώνουν µε οποιονδήποτε τρόπο το ονοµατεπώνυµο του θύµατος και του κα-
τηγορουµένου, τη διεύθυνση κατοικίας τους, καθώς και οποιαδήποτε άλλα στοιχεία
είναι δυνατόν να αποκαλύψουν την ταυτότητά τους.
2. Οι παραβάτες της διατάξεως αυτής τιµωρούνται µε φυλάκιση µέχρι δύο ετών.
κΕΦαλαιο Στ΄
αρωγή των Θυματων
Άρθρο 21
κοινωνική συμπαράσταση
1. Τα θύµατα ενδοοικογενειακής βίας δικαιούνται ηθικής συµπαράστασης και της αναγκαί-
ας υλικής συνδροµής από νοµικά πρόσωπα δηµοσίου ή ιδιωτικού δικαίου, που λειτουργούν
ειδικά για τους σκοπούς αυτούς υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής
Αλληλεγγύης, και από κοινωνικές υπηρεσίες των οργανισµών τοπικής αυτοδιοίκησης.
2. Οι αστυνοµικές αρχές που επιλαµβάνονται, στο πλαίσιο των αρµοδιοτήτων τους, υπο-
θέσεων ενδοοικογενειακής βίας υποχρεούνται, εφόσον το ζητήσει το θύµα, να ενηµερώ-
σουν αυτό και τους παραπάνω φορείς, ώστε να παρασχεθεί αµέσως η απαραίτητη, κατά
περίπτωση, αρωγή.
Άρθρο 22
Ευεργέτημα πενίας
Στα θύµατα ενδοοικογενειακής βίας, τα οποία ζητούν τη λήψη ασφαλιστικών µέτρων για
προσωρινή ρύθµιση της κατάστασης, εξαιτίας του συγκεκριµένου περιστατικού, παρέχεται
το ευεργέτηµα της πενίας µε µόνη την απόδειξη του περιστατικού βίας, σύµφωνα µε τις
διατάξεις των άρθρων 194 επ. του Κώδικα Πολιτικής Δικονοµίας, αν αδυνατούν να καταβά-
λουν, έστω και προσωρινά, τις απαιτούµενες δικαστικές δαπάνες.
Άρθρο 23
υποχρεώσεις των εκπαιδευτικών
1. Εκπαιδευτικός της πρωτοβάθµιας ή δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης ο οποίος, κατά την
εκτέλεση του εκπαιδευτικού του έργου, µε οποιονδήποτε τρόπο πληροφορείται ή διαπιστώ-
νει ότι έχει διαπραχθεί σε βάρος µαθητή έγκληµα ενδοοικογενειακής βίας, ενηµερώνει,
χωρίς καθυστέρηση, τον διευθυντή της σχολικής µονάδας. Ο διευθυντής της σχολικής
µονάδας ανακοινώνει, αµέσως, την αξιόποινη πράξη στον αρµόδιο εισαγγελέα, σύµφω-
να µε τις διατάξεις της παραγράφου 1 του άρθρου 37 του Κώδικα Ποινικής Δικονοµίας,
ή στην πλησιέστερη αστυνοµική αρχή. Την ίδια υποχρέωση έχουν οι εκπαιδευτικοί και οι
διευθυντές των ιδιωτικών σχολείων, καθώς και οι υπεύθυνοι των πάσης φύσεως Μονάδων
Προσχολικής Αγωγής.
2. Κατά την προδικασία και τη διαδικασία στο ακροατήριο, ο διευθυντής της σχολικής µο-
νάδας, ο οποίος ανακοίνωσε την αξιόποινη πράξη στις παραπάνω αρµόδιες αρχές, και ο
εκπαιδευτικός, ο οποίος την πληροφορήθηκε ή τη διαπίστωσε, καλούνται να εξετασθούν
ως µάρτυρες, µόνο αν η πληροφορία δεν αποδεικνύεται µε οποιοδήποτε άλλο αποδεικτικό

103
µέσο.
Άρθρο 24
Το άρθρο 342 του Ποινικού Κώδικα (κατάχρηση ανηλίκων σε ασέλγεια) αντικαθίσταται ως
εξής:
« Άρθρο 342. Κατάχρηση ανηλίκων σε ασέλγεια
1. Ο ενήλικος ο οποίος ενεργεί ασελγείς πράξεις µε ανήλικο, τον οποίον του έχουν εµπι-
στευθεί για να τον επιβλέπει ή να τον φυλάσσει, έστω και προσωρινά, τιµωρείται ως εξής:
α) αν ο παθών δεν συµπλήρωσε τα δεκατέσσερα έτη, µε κάθειρξη τουλάχιστον δέκα
ετών,
β) αν ο παθών συµπλήρωσε τα δεκατέσσερα, όχι όµως και τα δεκαοκτώ έτη, µε κάθειρξη.
2. Συνιστά επιβαρυντική περίσταση η τέλεση της πράξης της πρώτης παραγράφου:
α) από οικείο,
β) από πρόσωπο που συνοικεί µε τον ανήλικο ή διατηρεί φιλικές σχέσεις µε τους οικείους
του,
γ) από εκπαιδευτικό, παιδαγωγό, γυµναστή ή άλλο πρόσωπο που παραδίδει µαθήµατα
στον ανήλικο,
δ) από πρόσωπο που δέχεται τις υπηρεσίες του ανηλίκου,
ε) από κληρικό µε τον οποίο ο ανήλικος διατηρεί πνευµατική σχέση,
στ) από ψυχολόγο, ιατρό, νοσοκόµο ή από ειδικό επιστήµονα που παρέχει τις υπηρεσίες του
στον ανήλικο.
3. Ο ενήλικος ο οποίος µε χειρονοµίες, µε προτάσεις ή µε εξιστόρηση, απεικόνιση ή πα-
ρουσίαση πράξεων που αφορούν τη γενετήσια ζωή προσβάλλει την αιδώ ανηλίκου, τον
οποίον του έχουν εµπιστευθεί για να τον επιβλέπει ή να τον φυλάσσει, έστω και προσωρινά,
τιµωρείται µε φυλάκιση τουλάχιστον έξι µηνών και αν η πράξη τελείται κατά συνήθεια µε
φυλάκιση τουλάχιστον δύο ετών. Η παράγραφος 2 εφαρµόζεται αναλόγως και στις περι-
πτώσεις αυτές.
4. Ο ενήλικος, ο οποίος µέσω διαδικτύου ή άλλου µέσου επικοινωνίας, αποκτά επαφή µε
πρόσωπο που δεν συµπλήρωσε τα δεκαέξι έτη και µε προτάσεις ή µε εξιστόρηση, απει-
κόνιση ή παρουσίαση πράξεων που αφορούν τη γενετήσια ζωή προσβάλλει την αιδώ του,
τιµωρείται µε φυλάκιση τουλάχιστον ενός έτους και αν η πράξη τελείται κατά συνήθεια µε
φυλάκιση τουλάχιστον τριών ετών.
5. Η παραγραφή των πράξεων των προηγούµενων παραγράφων αναστέλλεται µέχρι την
ενηλικίωση του ανηλίκου.»
Άρθρο 25
Οι προθεσµίες των παραγράφων 1 και 2 του άρθρου 3 και του άρθρου 4 ΣΤ΄ του ν.
3388/2005, που παρατάθηκαν µε την αριθ. 99583 οικ./24.12.2005 (ΦΕΚ 1490
Β΄) κοινή υπουργική απόφαση των Υπουργών Δικαιοσύνης, Οικονοµίας και Οικονοµικών
και Δηµόσιας Τάξης, παρατείνονται αντίστοιχα έως ότου προαχθούν οι εξωτερικοί φρου-
ροί στο βαθµό του Υπαρχιφύλακα και µέχρι την 12.9.2007.
Άρθρο 26
Η παράγραφος 4 του άρθρου 49 του ν. 2721/1999, όπως αντικαταστάθηκε µε την πα-
ράγραφο 2 του άρθρου 1 του ν. 3388/2005 και συµπληρώθηκε µε το άρθρο 18 του ν.
3472/2006, αντικαθίσταται ως εξής:
«4. Για την πλήρωση των θέσεων που προβλέπονται στην παράγραφο 2 διορίζονται Έλλη-
νες πολίτες, απόφοιτοι λυκείου ή άλλης ισότιµης σχολής της ηµεδαπής ή της αλλοδαπής.
Οι υποψήφιοι δεν πρέπει να έχουν ηλικία µεγαλύτερη των 30 ετών, πρέπει να είναι αρτι-
µελείς, να έχουν ανάστηµα (χωρίς υποδήµατα) τουλάχιστον ενός µέτρου και εβδοµήντα

104
εκατοστών (1,70) και οι άνδρες να έχουν εκπληρώσει τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις.
Για την επιλογή τους εφαρµόζονται τα
ακόλουθα αντικειµενικά κριτήρια:
(α) Η εκπλήρωση της στρατιωτικής τους θητείας στις Ένοπλες Δυνάµεις µε το βαθµό του
εφέδρου αξιωµατικού ή στις Ειδικές Δυνάµεις των Ενόπλων Δυνάµεων ή η προϋπηρεσία
ως εθελοντών πενταετούς θητείας στις Ένοπλες Δυνάµεις.
(β) Ο βαθµός του απολυτηρίου τίτλου σπουδών.
(γ) Η µόνιµη κατοικία και η εγγραφή στα δηµοτολόγια δήµων ή κοινοτήτων του νοµού όπου
εδρεύουν τα Καταστήµατα Κράτησης, για δύο τουλάχιστον χρόνια έως την έκδοση της
προκήρυξης. Υποψήφιοι οι οποίοι λαµβάνουν µόρια µε βάση το κριτήριο αυτό υποχρε-
ούνται να υπηρετήσουν στο νοµό για τον οποίο έλαβαν τα µόρια τουλάχιστον επί δέκα
χρόνια, εκτός αν, λόγω βαθµολογικής προαγωγής τους ή υπηρεσιακών αναγκών, καταστεί
αναγκαία η µετάθεση ή η απόσπασή τους σε Κατάστηµα άλλου νοµού.
(δ) Η κατοχή άδειας ικανότητας οδηγού Γ΄ ή Δ΄ κατηγορίας.
(ε) Η κατοχή διπλώµατος µεταδευτεροβάθµιας επαγγελµατικής εκπαίδευσης του Ο.Ε.Ε.Κ.
δωδεκάµηνης τουλάχιστον φοίτησης, µε ειδικότητα «Στέλεχος Υπηρεσιών Ασφαλείας».»
Άρθρο 27
Το τελευταίο εδάφιο της παραγράφου 6 του άρθρου 49 του ν. 2721/1999 (ΦΕΚ 112
Α΄), όπως αντικαταστάθηκε από την παρ. 2 του άρθρου 1 του ν. 3388/2005 (ΦΕΚ
225 Α΄), αντικαθίσταται ως εξής: «Με κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονοµίας και Οικο-
νοµικών και Δικαιοσύνης καθορίζεται το ύψος της αποζηµίωσης, που λαµβάνουν οι εκπαι-
δευόµενοι στις ανωτέρω Σχολές. Η αποζηµίωση υπόκειται σε κράτηση υγειονοµικής πε-
ρίθαλψης, όπως αυτή προβλέπεται εκάστοτε για τις αποδοχές των δηµοσίων υπαλλήλων.
Η κράτηση αυτή περιέρχεται στο Δηµόσιο. Οι δαπάνες ιατροφαρµακευτικής περίθαλψης
των εκπαιδευοµένων και µόνο καλύπτονται από τον Ο.Π.Α.Δ., ο οποίος επιχορηγείται προς
τούτο κατά τα οριζόµενα στην παράγραφο 1 του άρθρου 11 του ν. 2768/1999 (ΦΕΚ 273
Α΄). Το χρονικό διάστηµα φοίτησης των ανωτέρω στη Σχολή αποτελεί χρόνο πραγµατικής
δηµόσιας υπηρεσίας, εφόσον διορισθούν. Εάν µε υπαιτιότητά τους διακοπεί η εκπαίδευση
στη Σχολή ή δεν αποδεχθούν το διορισµό τους, οι εκπαιδευόµενοι υποχρεούνται να επι-
στρέψουν την αποζηµίωση, καθώς και τις δαπάνες για την εκπαίδευσή τους, όπως καθορί-
ζονται µε την κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονοµίας και Οικονοµικών και Δικαιοσύνης,
η οποία προβλέπεται στην παράγραφο 8 του παρόντος.»
Άρθρο 28
Έναρξη ισχύος
Η ισχύς του παρόντος νόµου αρχίζει τρεις µήνες µετά τη δηµοσίευσή του στην Εφηµερίδα της
Κυβερνήσεως.
Παραγγέλλοµε τη δηµοσίευση του παρόντος στην Εφηµερίδα της Κυβερνήσεως και την
εκτέλεσή του ως νόµου του Κράτους.Αθήνα, 23 Οκτωβρίου 2006
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
ΚΑΡΟΛΟΣ ΓΡ. ΠΑΠΟΥΛΙΑΣ
ΟI ΥΠΟΥΡΓΟI….

105
2. νομοΣ 3896/2010 – ΦΕκ 207/2010
ΕΦαρμογή ιΣων Ευκαιριων και μΕταχΕιριΣήΣ ΣΕ ανΔρΕΣ και γυναικΕΣ
ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
ΤΕΥΧΟΣ ΠΡΩΤΟ, Αρ. Φύλλου 207
8 Δεκεµβρίου 2010
Εφαρµογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών
σε θέµατα εργασίας και απασχόλησης − Εναρµόνιση της κείµενης νοµοθεσίας µε την Οδη-
γία 2006/54/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµβουλίου, της 5ης Ιουλίου 2006
και άλλες συναφείς διατάξεις.
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Εκδίδοµε τον ακόλουθο νόµο που ψήφισε η Βουλή:
μΕροΣ πρωτο
ΕνΣωματωΣή των ΔιαταΞΕων τήΣ οΔήγιαΣ 2006/54/Εκ Στήν Ελλήνική Εν-
νομή ταΞή τιτλοΣ γΕνικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
Άρθρο 1 – Σκοπός
(Άρθρο 1 της Οδηγίας)
Σκοπός του παρόντος νόµου είναι να εξασφαλισθεί η εφαρµογή της αρχής των ίσων
ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέµατα εργασίας και απα-
σχόλησης, όσον αφορά: α) την πρόσβαση στην απασχόληση, συµπεριλαµβανοµένης της
επαγγελµατικής εξέλιξης, και στην επαγγελµατική κατάρτιση, συµπεριλαµβανοµένης της
εκπαίδευσης µε σκοπό την απασχόληση («vocational training»), β) τις συνθήκες και τους
όρους εργασίας, συµπεριλαµβανοµένης της αµοιβής και γ) τα επαγγελµατικά συστήµατα
κοινωνικής ασφάλισης, όπως προβλέπεται από τις διατάξεις της Οδηγίας 2006/54/ΕΚ του
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµβουλίου.
Άρθρο 2 – ορισμοί
(Άρθρο 2 παρ. 1 της Οδηγίας)
Για την εφαρµογή του παρόντος νόµου, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισµοί:
α. «άµεση διάκριση»: όταν ένα πρόσωπο υφίσταται, για λόγους φύλου, µεταχείριση λιγότε-
ρο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο ένα άλλο πρόσωπο σε
ανάλογη κατάσταση,
β. «έµµεση διάκριση»: όταν µία εκ πρώτης όψεως ουδέτερη διάταξη, κριτήριο ή πρακτική
ενδέχεται να θέσει σε µειονεκτική θέση πρόσωπα του ενός φύλου σε σύγκριση µε πρό-
σωπα του άλλου φύλου, εκτός αν αυτή η διάταξη, το κριτήριο ή η πρακτική δικαιολογείται
αντικειµενικά από ένα θεµιτό σκοπό και τα µέσα επίτευξης του σκοπού αυτού είναι πρό-
σφορα και αναγκαία,
γ. «παρενόχληση»: όταν εκδηλώνεται ανεπιθύµητη συµπεριφορά συνδεόµενη µε το φύλο
ενός προσώπου, µε σκοπό ή αποτέλεσµα την παραβίαση της αξιοπρέπειας του προσώπου
αυτού και τη δηµιουργία εκφοβιστικού, εχθρικού, εξευτελιστικού, ταπεινωτικού ή επιθετι-
κού περιβάλλοντος,
δ. «σεξουαλική παρενόχληση»: όταν εκδηλώνεται οποιαδήποτε µορφή ανεπιθύµητης λε-
κτικής, µη λεκτικής ή σωµατικής συµπεριφοράς σεξουαλικού χαρακτήρα, µε σκοπό ή απο-
τέλεσµα την προσβολή της αξιοπρέπειας ενός προσώπου, ιδίως µε τη δηµιουργία εκφοβι-
στικού, εχθρικού, εξευτελιστικού, ταπεινωτικού ή επιθετικού περιβάλλοντος,
ε. «αµοιβή»: οι πάσης φύσεως µισθοί και αποδοχές και όλα τα άλλα οφέλη που παρέχονται
άµεσα ή έµµεσα από κάθε πηγή, σε χρήµατα ή σε είδος, από τον εργοδότη στον εργαζό-
µενο, εξαιτίας ή και µε αφορµή την απασχόληση του τελευταίου, στ. «επαγγελµατικά συστή-
µατα κοινωνικής ασφάλισης»: συστήµατα που δεν διέπονται από την Οδηγία 79/7/ΕΟΚ του

106
Συµβουλίου, της 19ης Δεκεµβρίου 1978, περί της προοδευτικής εφαρµογής της αρχής της
ίσης µεταχειρίσεως µεταξύ ανδρών και γυναικών σε θέµατα κοινωνικής ασφαλίσεως (EEL
6 της 10.1.1979), και που έχουν ως αντικείµενο τη χορήγηση στους εργαζόµενους, µισθω-
τούς ή αυτοαπασχολούµενους, στα πλαίσια επιχείρησης ή οµάδας επιχειρήσεων, οικονο-
µικού κλάδου ή επαγγελµατικού ή διεπαγγελµατικού τοµέα, παροχών που προορίζονται να
συµπληρώσουν ή να υποκαταστήσουν τις παροχές των εκ του νόµου συστηµάτων κοινωνι-
κής ασφάλισης, ανεξαρτήτως του αν η υπαγωγή στα συστήµατα αυτά είναι υποχρεωτική.
Άρθρο 3 – αρχή ίσης μεταχείρισης − απαγόρευση διακρίσεων
(Άρθρο 2 παρ. 2 της Οδηγίας)
1. Απαγορεύεται κάθε µορφής άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω φύλου, σε συσχετισµό ιδί-
ως µε την οικογενειακή κατάσταση, σε όλους τους τοµείς που περιλαµβάνονται στο πεδίο
εφαρµογής του παρόντος νόµου, όπως εξειδικεύονται στις κατωτέρω διατάξεις.
2. α) Η παρενόχληση, η σεξουαλική παρενόχληση, καθώς και οποιαδήποτε λιγότερο ευ-
νοϊκή µεταχείριση που οφείλεται στην ανοχή ή στην απόρριψη αυτής της συµπεριφοράς,
συνιστούν διάκριση λόγω φύλου και απαγορεύονται.
β) Διάκριση λόγω φύλου συνιστά, επίσης, οποιαδήποτε λιγότερο ευνοϊκή µεταχείριση προ-
σώπου που συνδέεται µε αλλαγή φύλου.
3. Η εντολή που ενέχει διάκριση εις βάρος ενός προσώπου λόγω φύλου συνιστά διάκριση
κατά την έννοια του παρόντος νόµου.
4. Συνιστά επίσης διάκριση κατά την έννοια του παρόντος νόµου η λιγότερο ευνοϊκή µετα-
χείριση γυναικών λόγω εγκυµοσύνης ή µητρότητας, στις περιπτώσεις των προεδρικών δια-
ταγµάτων 176/1997 (ΦΕΚ 150Α), 41/2003 (ΦΕΚ 44Α) και του άρθρου 142 του ν.3655/2008
(ΦΕΚ58 Α).
τιτλοΣ ιι, ΕιΔικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
κΕΦαλαιο α΄
ιΣοτήτα αμοιΒων μΕταΞυ γυναικων και ανΔρων
Άρθρο 4 – απαγόρευση διακρίσεων ως προς τις αμοιβές
(Άρθρο 4 της Οδηγίας)
1. Άνδρες και γυναίκες δικαιούνται ίση αµοιβή για όµοια εργασία ή για εργασία ίσης αξί-
ας.
2. α) Όταν χρησιµοποιείται σύστηµα επαγγελµατικής κατάταξης για τον καθορισµό των
αµοιβών, το σύστηµα αυτό πρέπει να βασίζεται σε κοινά κριτήρια για εργαζόµενους άν-
δρες και γυναίκες και να επιβάλλεται κατά τρόπο που να αποκλείει τις διακρίσεις που βα-
σίζονται στο φύλο.
β) Κατά το σχεδιασµό και την εφαρµογή συστηµάτων αξιολόγησης του προσωπικού που
συνδέονται µε τη µισθολογική εξέλιξή του, πρέπει να τηρείται η αρχή της ίσης µεταχείρισης
και να µην επιτρέπεται διάκριση λόγω φύλου ή οικογενειακής κατάστασης.
κΕΦαλαιο Β΄
ιΣή μΕταχΕιριΣή Στα ΕπαγγΕλματικα ΣυΣτήματα
κοινωνικήΣ αΣΦαλιΣήΣ
Άρθρο 5 – πεδίο εφαρμογής
(Άρθρα 6, 7 και 8 της Οδηγίας)
1. Πρόσωπα
Οι διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου εφαρµόζονται στον ενεργό πληθυσµό, συµπεριλαµ-
βανοµένων των αυτοαπασχολούµενων, των εργαζόµενων των οποίων η δραστηριότητα
διακόπτεται λόγω ασθένειας, µητρότητας, ατυχήµατος ή µη ηθεληµένης ανεργίας και των

107
προσώπων που αναζητούν εργασία, στους συνταξιούχους και στους αναπήρους εργαζο-
µένους, καθώς και στους εξ αυτών έλκοντες δικαιώµατα, σύµφωνα µε το εσωτερικό δίκαιο
ή/και την πρακτική.
2. Καθ’ ύλην πεδίο εφαρµογής
α) Στα επαγγελµατικά συστήµατα κοινωνικής ασφάλισης που εξασφαλίζουν προστασία
κατά των κινδύνων ασθένειας, αναπηρίας, γήρατος, συµπεριλαµβανοµένης και της περί-
πτωσης πρόωρης συνταξιοδότησης, εργατικού ατυχήµατος και επαγγελµατικής ασθένει-
ας, καθώς και ανεργίας.
β) Στα επαγγελµατικά συστήµατα κοινωνικής ασφάλισης που προβλέπουν άλλες κοινω-
νικές παροχές σε είδος ή σε χρήµα και ιδίως παροχές επιζώντων και οικογενειακές πα-
ροχές, εφόσον οι παροχές αυτές προορίζονται για µισθωτούς και εποµένως αποτελούν
οφέλη που παρέχονται από τον εργοδότη στον εργαζόµενο λόγω της απασχόλησης
αυτού.
3. Εξαιρέσεις από το καθ’ ύλην πεδίο εφαρµογής
3.1. Οι διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου δεν εφαρµόζονται:
α. στις ατοµικές συµβάσεις των αυτοαπασχολούµενων,
β. στα συστήµατα των αυτοαπασχολούµενων που έχουν µόνο ένα µέλος,
γ. στις ασφαλιστήριες συµβάσεις στις οποίες δεν µετέχει ο εργοδότης, στην περίπτωση των
µισθωτών,
δ. στις προαιρετικές διατάξεις επαγγελµατικών συστηµάτων κοινωνικής ασφάλισης που
προσφέρονται ατοµικά στους µετέχοντες για να εξασφαλίσουν:
− είτε συµπληρωµατικές παροχές
− είτε την επιλογή ηµεροµηνίας έναρξης των κανονικών παροχών των αυτοαπασχολούµε-
νων ή την επιλογή µεταξύ πολλών παροχών,
ε. στα επαγγελµατικά συστήµατα κοινωνικής ασφάλισης στα οποία οι παροχές χρηµατοδο-
τούνται από εισφορές που καταβάλλουν οι εργαζόµενοι σε εθελοντική βάση.
3.2. Οι διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου δεν εµποδίζουν τον εργοδότη να χορηγήσει
συµπληρωµατικό ποσό σύνταξης σε άτοµα τα οποία έχουν ήδη συµπληρώσει την ηλικία
συνταξιοδότησης όσον αφορά τη χορήγηση σύνταξης δυνάµει επαγγελµατικού συστήµα-
τος, αλλά τα οποία δεν έχουν ακόµη συµπληρώσει το προβλεπόµενο όριο ηλικίας για τη
χορήγηση σύνταξης από το εκ του νόµου σύστηµα, µε σκοπό την εξίσωση ή την προσέγγι-
ση του ποσού των συνολικών παροχών που καταβάλλεται στα άτοµα αυτά µε το ποσό που
καταβάλλεται σε ετερόφυλα άτοµα τα οποία βρίσκονται στην ίδια κατάσταση και έχουν ήδη
συµπληρώσει την ηλικία για συνταξιοδότηση από το εκ του νόµου σύστηµα, έως ότου οι
δικαιούχοι του συµπληρωµατικού ποσού συµπληρώσουν το προβλεπόµενο από το εκ του
νόµου σύστηµα όριο ηλικίας.
Άρθρο 6 – Έκταση της απαγόρευσης
(Άρθρο 5 της Οδηγίας)
Υπό τους όρους που καθορίζονται στις ακόλουθες διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου,
απαγορεύεται κάθε άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω φύλου, ιδίως σε συσχετισµό µε την
ύπαρξη γάµου ή την εν γένει οικογενειακή κατάσταση, όσον αφορά:
− το πεδίο εφαρµογής των επαγγελµατικών συστηµάτων κοινωνικής ασφάλισης και τους
όρους της υπαγωγής στα συστήµατα αυτά,
− την υποχρέωση καταβολής εισφορών και τον υπολογισµό των εισφορών,
− τον υπολογισµό των παροχών, συµπεριλαµβανοµένων των προσαυξήσεων λόγω συζύγου
και προστατευόµενων προσώπων, καθώς και τις προϋποθέσεις διάρκειας και διατήρησης
του δικαιώµατος παροχών.

108
Άρθρο 7 – περιπτώσεις διακρίσεων
(Άρθρο 9 της Οδηγίας)
1. Αντιβαίνουν στην αρχή της ίσης µεταχείρισης διατάξεις που βασίζονται στο φύλο, είτε
άµεσα είτε έµµεσα, ιδίως σε σχέση µε την ύπαρξη γάµου ή την εν γένει οικογενειακή κα-
τάσταση, προκειµένου:
α) να προσδιορίσουν τα πρόσωπα που δικαιούνται να συµµετέχουν σε επαγγελµατικό σύ-
στηµα κοινωνικής ασφάλισης,
β) να καθορίσουν τον υποχρεωτικό ή προαιρετικό χαρακτήρα της συµµετοχής σε ένα
επαγγελµατικό σύστηµα κοινωνικής ασφάλισης,
γ) να διαµορφώσουν διαφορετικούς κανόνες σχετικά µε την ηλικία εισόδου στο επαγγελ-
µατικό σύστηµα κοινωνικής ασφάλισης ή µε την ελάχιστη διάρκεια της απασχόλησης ή της
υπαγωγής στο επαγγελµατικό σύστηµα κοινωνικής ασφάλισης, για τη λήψη παροχών από
το σύστηµα αυτό,
δ) να προβλέψουν διαφορετικούς κανόνες, εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπονται
στα στοιχεία η) και θ) ββ, για την απόδοση των εισφορών όταν ο εργαζόµενος αποχω-
ρεί από το επαγγελµατικό σύστηµα κοινωνικής ασφάλισης χωρίς να έχει συµπληρώσει τις
προϋποθέσεις που θα του εξασφάλιζαν µεταγενέστερο δικαίωµα για τις µακροπρόθεσµες
παροχές,
ε) να καθορίσουν διαφορετικές προϋποθέσεις για τη χορήγηση παροχών ή να τις περιορί-
σουν µόνο στους εργαζόµενους του ενός ή του άλλου φύλου,
στ) να επιβάλουν διαφορετικά όρια ηλικίας για τη συνταξιοδότηση,
ζ) να διακόψουν τη διατήρηση ή την απόκτηση δικαιωµάτων κατά τη διάρκεια των αδειών
λόγω µητρότητας ή για οικογενειακούς λόγους, οι οποίες ορίζονται µε νόµο ή µε σύµβαση
και κατά τις οποίες καταβάλλονται αποδοχές από τον εργοδότη,
η) να καθορίσουν διαφορετικά επίπεδα για τις παροχές, εκτός εάν αυτό είναι αναγκαίο
προκειµένου να ληφθούν υπόψη αναλογιστικά στοιχεία υπολογισµού, τα οποία είναι δια-
φορετικά για τα δύο φύλα, στην περίπτωση συστηµάτων καθορισµένων εισφορών. Στην
περίπτωση επαγγελµατικών συστηµάτων κοινωνικής ασφάλισης καθορισµένων παροχών
τα οποία χρηµατοδοτούνται µε κεφαλαιοποίηση, ορισµένα στοιχεία µπορεί να είναι άνι-
σα, στο βαθµό που η ανισότητα των ποσών οφείλεται στις συνέπειες της χρησιµοποίησης
διαφορετικών αναλογιστικών συντελεστών σύµφωνα µε το φύλο κατά την εφαρµογή της
χρηµατοδότησης του επαγγελµατικού συστήµατος κοινωνικής ασφάλισης,
θ) να καθορίσουν διαφορετικά επίπεδα: αα. για τις εισφορές των εργαζόµενων, ββ. για τις
εισφορές των εργοδοτών εκτός από:
−την περίπτωση επαγγελµατικών συστηµάτων κοινωνικής ασφάλισης καθορισµένων εισφο-
ρών εάν στόχος είναι η εξίσωση ή η προσέγγιση των τελικών παροχών των δύο φύλων,
−την περίπτωση επαγγελµατικών συστηµάτων κοινωνικής ασφάλισης καθορισµένων παρο-
χών, χρηµατοδοτούµενων µε κεφαλαιοποίηση, εφόσον οι εργοδοτικές εισφορές προορί-
ζονται να συµπληρώσουν το χρηµατικό ποσό το οποίο είναι απαραίτητο για να καλυφθεί το
κόστος των καθορισµένων αυτών παροχών,
ι) να προβλέψουν διαφορετικούς κανόνες ή κανόνες που εφαρµόζονται µόνο για τους
εργαζόµενους συγκεκριµένου φύλου, εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπονται στα
στοιχεία η) και θ) ββ όσον αφορά την εξασφάλιση ή τη διατήρηση του δικαιώµατος για
µεταγενέστερες παροχές, όταν ο εργαζόµενος αποχωρεί από το επαγγελµατικό σύστηµα
κοινωνικής ασφάλισης.
2. Στις περιπτώσεις που η χορήγηση των παροχών που απορρέουν από το παρόν κεφάλαιο
επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια των οργάνων διαχείρισης του επαγγελµατικού συστήµα-

109
τος κοινωνικής ασφάλισης, τα όργανα αυτά πρέπει να τηρούν την αρχή της ίσης µεταχείρι-
σης ανδρών και γυναικών.
Άρθρο 8 – Εφαρμογή ως προς τους αυτοαπασχολούμενους
(Άρθρα 10 και 11 της Οδηγίας)
1. Από 1.1.1993 παύουν να ισχύουν διατάξεις των επαγγελµατικών συστηµάτων κοινωνικής
ασφάλισης των αυτοαπασχολούµενων οι οποίες αντιβαίνουν προς την αρχή της ίσης µε-
ταχείρισης.
2. Δικαιώµατα και υποχρεώσεις που συνδέονται µε περίοδο υπαγωγής σε επαγγελµατικό
σύστηµα αυτοαπασχολούµενων χρονικώς προγενέστερη της 1.1.1993, εξακολουθούν να
διέπονται από τις διατάξεις του συστήµατος που ίσχυε κατά την περίοδο εκείνη.
3. Η εφαρµογή της αρχής της ίσης µεταχείρισης στα επαγγελµατικά συστήµατα κοινωνικής
ασφάλισης των αυτοαπασχολούµενων ως προς τον καθορισµό της ηλικίας συνταξιοδό-
τησης για τη χορήγηση συντάξεων γήρατος ή αποχώρησης, καθώς και τις συνέπειες που
είναι δυνατόν να προκύψουν για άλλες παροχές, αναβάλλεται µέχρι την ηµεροµηνία κατά
την οποία η ίση µεταχείριση θα επιτευχθεί στα εκ του νόµου συστήµατα.
4. Η αρχή της ίσης µεταχείρισης στα επαγγελµατικά συστήµατα κοινωνικής ασφάλισης των
αυτοαπασχολούµενων ως προς τη σύνταξη επιζώντων ισχύει από 5.1.1999.
5. Η αρχή της ίσης µεταχείρισης στα επαγγελµατικά συστήµατα κοινωνικής ασφάλισης
των αυτοαπασχολούµενων στις περιπτώσεις εφαρµογής του στοιχείου θ)ββ του άρθρου
8 ισχύει από 1.1.1999.
Άρθρο 9 – αναδρομική εφαρμογή ως προς τους μισθωτούς
(Άρθρο 12 της Οδηγίας)
Οι διατάξεις του παρόντος κεφαλαίου όσον αφορά τους µισθωτούς εφαρµόζονται σε όλες
τις παροχές που οφείλονται σε σχέση µε περιόδους απασχόλησης µεταγενέστερες της
17ης Μαΐου 1990 και ισχύουν αναδροµικά από την ηµεροµηνία αυτή, µε την επιφύλαξη των
δικαιωµάτων των εργαζοµένων ή των εξ αυτών ελκόντων δικαιώµατα, οι οποίοι πριν από
την ηµεροµηνία αυτή είχαν ασκήσει τα προβλεπόµενα στην ισχύουσα νοµοθεσία ένδικα
µέσα. Στην περίπτωση αυτή, οι διατάξεις του παρόντος νόµου ισχύουν αναδροµικά από
1.1.1981 και καλύπτουν όλες τις παροχές που οφείλονται σε σχέση µε περιόδους απασχό-
λησης µεταγενέστερες της ηµεροµηνίας αυτής.
Άρθρο 10 – μεταβλητή ηλικία συνταξιοδότησης
(Άρθρο 13 της Οδηγίας)
Οι περιπτώσεις όπου άνδρες και γυναίκες έχουν τη δυνατότητα µεταβλητής ηλικίας συντα-
ξιοδότησης υπό τους ίδιους όρους, δεν θεωρούνται ασύµβατες µε τον παρόντα νόµο.
κΕΦαλαιο γ΄
ιΣή μΕταχΕιριΣή ΣΕ ΣχΕΣή μΕ τήν προΣΒαΣή
Στήν απαΣχολήΣή Στήν ΕπαγγΕλματική ΕΞΕλιΞή
και καταρτιΣή και τουΣ ορουΣ ΕργαΣιαΣ
Άρθρο 11 – πρόσβαση στην απασχόληση − Όροι πρόσληψης
(Άρθρο 14 παρ. 1 περ. α΄ της Οδηγίας)
1. Απαγορεύεται κάθε µορφής άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω φύλου ή λόγω οικογενεια-
κής κατάστασης, όσον αφορά στους όρους πρόσβασης στη µισθωτή ή µη απασχόληση ή
γενικά στην επαγγελµατική ζωή, περιλαµβανοµένων των κριτηρίων επιλογής και των όρων
πρόσληψης, ανεξαρτήτως του κλάδου δραστηριότητας και σε όλα τα επίπεδα της επαγγελ-
µατικής ιεραρχίας.
2. Απαγορεύεται κάθε αναφορά στο φύλο ή στην οικογενειακή κατάσταση ή η χρήση

110
κριτηρίων και στοιχείων που καταλήγουν σε άµεση ή έµµεση διάκριση µε βάση το φύλο,
σύµφωνα µε τους ορισµούς του άρθρου 2, όσον αφορά στις δηµοσιεύσεις, αγγελίες, δια-
φηµίσεις, προκηρύξεις, εγκυκλίους και κανονισµούς, που αφορούν σε επιλογή προσώπων
για την κάλυψη κενών θέσεων εργασίας, την παροχή εκπαίδευσης ή επαγγελµατικής κα-
τάρτισης ή τη χορήγηση επαγγελµατικών αδειών.
Άρθρο 12 – Συνθήκες και όροι απασχόλησης − Επαγγελματική εξέλιξη
(Άρθρο 14 παρ. 1 περ. γ΄ της Οδηγίας)
Απαγορεύεται κάθε µορφής άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω του φύλου ή της οικογενεια-
κής κατάστασης του εργαζοµένου όσον αφορά στους όρους, στις συνθήκες απασχόλησης
και εργασίας, στις προαγωγές, καθώς και στο σχεδιασµό και την εφαρµογή συστηµάτων
αξιολόγησης προσωπικού.
Άρθρο 13 – Επαγγελματικός προσανατολισμός και επαγγελματική κατάρτιση και επι-
μόρφωση
(Άρθρο 14 παρ. 1 περ. β΄ της Οδηγίας)
Απαγορεύεται κάθε µορφής άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω φύλου ή λόγω οικογενειακής
κατάστασης, όσον αφορά:
α) στην πρόσβαση στο περιεχόµενο και στην εφαρµογή προγραµµάτων ή συστηµάτων
επαγγελµατικού προσανατολισµού και επαναπροσανατολισµού κάθε τύπου και βαθµίδας,
επαγγελµατικής κατάρτισης και επιµόρφωσης, µαθητείας, µετεκπαίδευσης, εκπαίδευσης
για αλλαγή επαγγέλµατος, λαϊκής επιµόρφωσης, ενηµέρωσης και πληροφόρησης των ερ-
γαζοµένων ή των οικογενειών τους και γενικά προγραµµάτων που συντελούν στην πνευµα-
τική, οικονοµική και κοινωνική τους εξέλιξη και ανάπτυξη, περιλαµβανοµένης της απόκτη-
σης πρακτικής ή εργασιακής εµπειρίας και της δοκιµαστικής υπηρεσίας,
β) στον καθορισµό των προϋποθέσεων και στη συµµετοχή σε εξετάσεις απόκτησης ή απο-
νοµής διπλωµάτων, πιστοποιητικών ή άλλων τίτλων ή αδειών ασκήσεως επαγγέλµατος,
καθώς και στη χορήγηση υποτροφιών και εκπαιδευτικών αδειών ή στην παροχή σπουδα-
στικών ή άλλων συναφών ευεργετηµάτων.
Άρθρο 14 – λύση της σχέσεως εργασίας και της υπαλληλικής σχέσεως – προστασία
έναντι αντιποίνων
(Άρθρο 14 παρ. 1 περ. γ΄ και άρθρο 24 της Οδηγίας)
Απαγορεύεται η καταγγελία ή η µε οποιονδήποτε τρόπο λύση της σχέσεως εργασίας και
της υπαλληλικής σχέσεως, καθώς και κάθε άλλη δυσµενής µεταχείριση: α) για λόγους φύ-
λου ή οικογενειακής κατάστασης, β) όταν συνιστά εκδικητική συµπεριφορά του εργοδότη,
λόγω µη ενδοτικότητας του εργαζοµένου σε σεξουαλική ή άλλη παρενόχληση σε βάρος
του, σύµφωνα µε τους ορισµούς του άρθρου 2, γ) όταν γίνεται ως αντίδραση του εργο-
δότη, ή υπεύθυνου για επαγγελµατική κατάρτιση, σε διαµαρτυρία, καταγγελία, µαρτυρία
ή οποιαδήποτε άλλη ενέργεια προσώπου εργαζοµένου επαγγελµατικά καταρτιζόµενου, ή
εκπροσώπου του, στο χώρο της επιχείρησης ή επαγγελµατικής κατάρτισης, ενώπιον δικα-
στηρίου ή άλλης αρχής, η οποία είναι σχετική µε την εφαρµογή του παρόντος νόµου.
Άρθρο 15 – Συμμετοχή σε σωματεία και ενώσεις
(Άρθρο 14 παρ. 1 περ. δ΄ της Οδηγίας)
Απαγορεύεται κάθε µορφής άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω φύλου ή οικογενειακής κατά-
στασης όσον αφορά στην ιδιότητα του µέλους ή στη συµµετοχή σε σωµατεία ή ενώσεις ερ-
γαζοµένων ή εργοδοτών ή σε οποιοδήποτε επαγγελµατικό σωµατείο, περιλαµβανοµένων
των πλεονεκτηµάτων που χορηγούνται από τέτοια σωµατεία ή ενώσεις. Επιτρέπεται η δια-
τήρηση ή ίδρυση οργανώσεων προσώπων του ενός µόνο φύλου, εφόσον κύριος σκοπός
τους είναι η προώθηση της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών.

111
Άρθρο 16 – Επιστροφή στην εργασία μετά από άδεια μητρότητας
(Άρθρο 15 της Οδηγίας)
Η εργαζόµενη που έχει λάβει την εκάστοτε ισχύουσα άδεια µητρότητας ή την ειδική άδεια
του άρθρου 142 του ν. 3655/2008 (ΦΕΚ 58 Α) δικαιούται, µετά το πέρας των αδειών αυτών,
να επιστρέψει στη θέση εργασίας της ή σε ισοδύναµη θέση, µε όχι λιγότερο ευνοϊκούς
επαγγελµατικούς όρους και συνθήκες και να επωφεληθεί από οποιαδήποτε βελτίωση των
συνθηκών εργασίας, την οποία θα εδικαιούτο κατά την απουσία της.
μΕροΣ ΔΕυτΕρο
μΕτρα του ΕΘνικου νομοΘΕτή για τήν ΕΦαρμογή τήΣ αρχήΣ των ιΣων
Ευκαιριων και τήΣ ιΣήΣ μΕταχΕιριΣήΣ ανΔρων και γυναικων ΣΕ ΘΕματα
ΕργαΣιαΣ και απαΣχολήΣήΣ
Άρθρο 17 – πεδίο εφαρμογής
Οι διατάξεις του παρόντος νόµου εφαρµόζονται στα άτοµα που απασχολούνται ή είναι
υποψήφια για απασχόληση στο Δηµόσιο και στον ευρύτερο δηµόσιο τοµέα, καθώς και
στον ιδιωτικό τοµέα, µε οποιαδήποτε σχέση εργασίας ή µορφή απασχόλησης, συµπεριλαµ-
βανοµένης της σύµβασης έργου και της έµµισθης εντολής, και ανεξάρτητα από τη φύση
των παρεχόµενων υπηρεσιών, στα άτοµα που ασκούν ελευθέρια επαγγέλµατα, καθώς και
στα άτοµα που λαµβάνουν επαγγελµατική εκπαίδευση.
Οι διατάξεις του παρόντος νόµου εφαρµόζονται επίσης στα άτοµα που λαµβάνουν επαγ-
γελµατική εκπαίδευση ή είναι υποψήφια για επαγγελµατική εκπαίδευση οποιουδήποτε εί-
δους και µορφής.
Άρθρο 18 – Διάκριση λόγω γονικής άδειας ανατροφής και υιοθεσίας
Πέρα από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 3 παράγραφοι 2 έως 4 του παρόντος
νόµου, συνιστά διάκριση και η λιγότερο ευνοϊκή µεταχείριση γονέων λόγω άδειας ανατρο-
φής, φροντίδας, υιοθεσίας ή αναδοχής παιδιού.
Άρθρο 19 – Θετικά μέτρα
(Άρθρο 3 της Οδηγίας)
Δεν συνιστά διάκριση η λήψη ή η διατήρηση ειδικών ή θετικών µέτρων µε σκοπό την
εξάλειψη τυχόν υφιστάµενων διακρίσεων εις βάρος του λιγότερο εκπροσωπούµενου
φύλου και την επίτευξη της ουσιαστικής ισότητας στους τοµείς που περιλαµβάνονται
στο πεδίο εφαρµογής του παρόντος νόµου, όπως εξειδικεύονται στις διατάξεις του
πρώτου µέρους.
Άρθρο 20 – προστασία μητρότητας, πατρότητας και οικογενειακής ζωής
1. Δεν θίγονται µε τον παρόντα νόµο ειδικές διατάξεις νόµων, διαταγµάτων ή κανονισµών
που ρυθµίζουν θέµατα προστασίας της εγκυµοσύνης και της µητρότητας ή την προστασία
της πατρότητας ή την προστασία της οικογενειακής ζωής.
2. Ο εργοδότης δεν µπορεί να αρνηθεί την πρόσληψη γυναίκας λόγω εγκυµοσύνης ή µη-
τρότητας. Σε εργασίες όπου για την πρόσληψη απαιτείται η προσκόµιση ιατρικής βεβαί-
ωσης, η έγκυος προσλαµβάνεται χωρίς την ιατρική αυτή βεβαίωση, εφόσον οι ιατρικές
εξετάσεις που απαιτούνται είναι επικίνδυνες για την υγεία της ίδιας ή του εµβρύου. Στην
περίπτωση αυτή, η προσκόµιση της ιατρικής βεβαίωσης γίνεται µετά τη λήξη της άδειας
µητρότητας, µε την επιφύλαξη των διατάξεων
του π.δ.176/1997 (ΦΕΚ 150 Α) και του π.δ. 41/2003 (ΦΕΚ 44 Α).
3. Η προστασία του άρθρου 16 του παρόντος νόµου ισχύει και για τους εργαζόµενους που
κάνουν χρήση οποιασδήποτε αδείας, η οποία προβλέπεται για τη γέννηση, ανατροφή ή
υιοθεσία παιδιού.

112
4. Οι ρυθµίσεις του άρθρου 15 του ν. 1483/1984 (ΦΕΚ 153 Α΄), επεκτείνονται και ισχύουν
για τρεις επιπλέον µήνες στην περίπτωση χρήσης της ειδικής παροχής προστασίας της
µητρότητας του άρθρου 142 του ν. 3655/2008 (ΦΕΚ 58 Α).
5. Τα άρθρα 7 και 9 του ν. 1483/1984 (ΦΕΚ 153 Α΄), όπως ισχύουν, έχουν εφαρµογή και
στους µερικώς απασχολούµενους.
Άρθρο 21 – Δικαιούχοι επιδόματος γάμου και παιδιών
1. α) Δικαιούχος του επιδόµατος γάµου είναι κάθε εργαζόµενος σύζυγος, χήρος ή διαζευγ-
µένος, καθώς και ο άγαµος γονέας, ανεξαρτήτως φύλου.
β) Δικαιούχος του επιδόµατος παιδιών είναι κάθε εργαζόµενος γονέας, φυσικός ή θετός, ή
εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί η επιµέλεια του παιδιού µε δικαστική απόφαση.
γ) Οι ρυθµίσεις της παρούσας παραγράφου δεν θίγουν τις προϋποθέσεις χορήγησης των
ανωτέρω επιδοµάτων που δεν συνδέονται µε το φύλο του εργαζόµενου, τα οποία κατά τα
λοιπά χορηγούνται µε βάση τις ισχύουσες κάθε φορά διατάξεις. Επίσης, οι ρυθµίσεις της
παρούσας παραγράφου δεν επεκτείνονται επί των προϋποθέσεων χορήγησης της οικο-
γενειακής παροχής των υπαλλήλων του Δηµοσίου, των Ν.Π.Δ.Δ. και των Ο.Τ.Α., η οποία
εξακολουθεί να χορηγείται σύµφωνα µε τις διατάξεις του άρθρου 11 του ν. 3205/2003
(ΦΕΚ 297 Α), όπως κάθε φορά ισχύουν.
2. Το εδάφιο δ΄ της παρ. 4 του άρθρου 3 του από 20/23.12.1959 β.δ. (ΦΕΚ 279 Α), όπως
ισχύει, αντικαθίσταται ως εξής:
«δ) Αν η επιµέλεια των παιδιών έχει ανατεθεί µε δικαστική απόφαση σε τρίτο πρόσωπο, το
επίδοµα καταβάλλεται στο τρίτο αυτό πρόσωπο, έστω και αν δεν εργάζεται.»
Άρθρο 22 – Έννομη προστασία
(Άρθρο 17 της Οδηγίας)
1. Κάθε πρόσωπο που θεωρεί ότι ζηµιώθηκε από τη µη τήρηση των διατάξεων του παρόντος
νόµου, ακόµη και αν έχει λήξει η σχέση, στο πλαίσιο της οποίας φέρεται ότι σηµειώθηκε η
διάκριση, έχει δικαίωµα δικαστικής προστασίας, καθώς και δικαίωµα προσφυγής ενώπιον
των αρµόδιων διοικητικών αρχών, συµπεριλαµβανοµένων των διαδικασιών διαµεσολάβησης
από το φορέα του άρθρου 25 του παρόντος νόµου. Η άσκηση των δικαιωµάτων αυτών δεν
επηρεάζει τις προβλεπόµενες προθεσµίες δικαστικής και διοικητικής προσφυγής.
2. Νοµικά πρόσωπα και ενώσεις προσώπων που δικαιολογούν σχετικό έννοµο συµφέρον
µπορούν, κατόπιν συναίνεσης του θιγόµενου από παραβάσεις του παρόντος νόµου, να
ασκούν στο όνοµά του προσφυγή ενώπιον των αρµόδιων διοικητικών ή δικαστικών αρχών.
Μπορούν επίσης να παρεµβαίνουν προς υπεράσπισή του ενώπιον των διοικητικών ή δικα-
στικών αρχών.
Άρθρο 23 – αστικές, διοικητικές και ποινικές κυρώσεις
(Άρθρα 18 και 25 της Οδηγίας)
1. Η παραβίαση της κατά τον παρόντα νόµο απαγόρευσης διακρίσεων λόγω φύλου γεννά,
εκτός των άλλων, και αξίωση προς πλήρη αποζηµίωση του θύµατος, η οποία θα καλύπτει
τη θετική και την αποθετική ζηµία, καθώς και την ηθική βλάβη. Στο άρθρο 663 του Κώδικα
Πολιτικής Δικονοµίας προστίθεται περίπτωση 6 ως εξής:
«6) όλες οι διαφορές µεταξύ ιδιωτών από την παραβίαση της αρχής των ίσων ευκαιριών και
της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέµατα εργασίας και απασχόλησης, όπως
αυτή κατοχυρώνεται στην κείµενη νοµοθεσία που ενσωµάτωσε την οδηγία 2006/54/ΕΚ
στην ελληνική έννοµη τάξη.»
2. Η παραβίαση της κατά τον παρόντα νόµο απαγόρευσης διακρίσεων λόγω φύλου από
πρόσωπο που ενεργεί ως εργοδότης ή από τον ασκούντα το διευθυντικό δικαίωµα ή εκ-
πρόσωπο ή προστηθέντα υπ’ αυτών, κατά τη σύναψη ή άρνηση σύναψης εργασιακής σχέ-

113
σης ή κατά τη διάρκεια, λειτουργία, εξέλιξη ή λύση αυτής, συνιστά παραβίαση της εργατι-
κής νοµοθεσίας και κατά την έννοια του άρθρου 16 του ν. 2639/1998 (ΦΕΚ 205 Α΄), για την
οποία επιβάλλονται οι προβλεπόµενες στο άρθρο αυτό διοικητικές κυρώσεις σύµφωνα µε
τα κριτήρια της παραγράφου 3 αυτού, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει.
3. Στην παράγραφο 1 του άρθρου 107 του Κώδικα Κατάστασης Δηµοσίων Πολιτικών Διοι-
κητικών Υπαλλήλων και Υπαλλήλων Ν.Π.Δ.Δ. που κυρώθηκε µε το ν. 3528/2007 (ΦΕΚ 26
Α) προστίθεται περίπτωση κδ΄ ως εξής:
«κδ) η παραβίαση της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και
γυναικών σε θέµατα εργασίας και απασχόλησης, σύµφωνα µε την κείµενη νοµοθεσία που
ενσωµάτωσε την οδηγία 2006/54/ΕΚ στην ελληνική έννοµη τάξη.»
4. Στο άρθρο 337 του Ποινικού Κώδικα προστίθεται παράγραφος 5 ως εξής:
«5. Όποιος τελεί την πράξη της παραγράφου 1 του άρθρου αυτού, εκµεταλλευόµενος
την εργασιακή θέση του παθόντος ή τη θέση προσώπου που έχει ενταχθεί σε διαδικασία
αναζήτησης θέσης εργασίας διώκεται κατ’ έγκληση και τιµωρείται µε φυλάκιση από έξι (6)
µήνες µέχρι τρία (3) έτη και µε χρηµατική ποινή τουλάχιστον χιλίων (1.000) ευρώ.»
Άρθρο 24 – Βάρος απόδειξης
(Άρθρο 19 της Οδηγίας)
1. Όταν ένα πρόσωπο που εµπίπτει στο πεδίο εφαρµογής του παρόντος νόµου ισχυρίζεται
ότι υφίσταται µεταχείριση που ενέχει διάκριση λόγω φύλου, κατά τις ανωτέρω διατάξεις,
και επικαλείται, ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρµόδιας αρχής, γεγονότα ή στοιχεία από τα
οποία πιθανολογείται άµεση ή έµµεση διάκριση λόγω φύλου, ή ότι εκδηλώθηκε σεξουαλι-
κή ή άλλη παρενόχληση κατά την έννοια του παρόντος νόµου, ο καθ’ ου φέρει το βάρος να
αποδείξει στο δικαστήριο ή σε άλλη αρµόδια αρχή, ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής
της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών.
Η ανωτέρω ρύθµιση δεν ισχύει στην ποινική διαδικασία.
2. Η παράγραφος 1 εφαρµόζεται επίσης στις περιπτώσεις που τίθεται ζήτηµα άνισης µε-
ταχείρισης λόγω φύλου, οι οποίες εµπίπτουν στο πεδίο εφαρµογής της οδηγίας 92/85/
ΕΟΚ, όπως ενσωµατώθηκε ιδίως µε τα προεδρικά διατάγµατα 176/1997 (ΦΕΚ 50 Α) και
41/2003 (ΦΕΚ 44 Α), καθώς και της οδηγίας 96/34/ΕΚ, όπως ενσωµατώθηκε ιδίως µε τα
άρθρα 5 και 6 του ν.1483/1984 (ΦΕΚ 153 Α), 25 του ν. 2639/1998 (ΦΕΚ 205 Α), 53 παρ.
2 του ν.3528/2007 (ΦΕΚ 26 Α), 6 του π.δ. 193/1988 (ΦΕΚ 84 Α) και 8 της Εθνικής Γενικής
Συλλογικής Σύµβασης Εργασίας έτους 2003.
Άρθρο 25 – Φορέας παρακολούθησης και προώθησης της εφαρμογής της αρχής
των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών
(Άρθρο 20 της Οδηγίας)
1. Φορέας για την παρακολούθηση και προώθηση της εφαρµογής της αρχής των ίσων
ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών στο πεδίο εφαρµογής των δια-
τάξεων του παρόντος νόµου ορίζεται ο Συνήγορος του Πολίτη.
2. Στην παρ. 1 του άρθρου 1 του ν. 3094/2003 (ΦΕΚ 10Α) προστίθεται τελευταίο εδάφιο ως
εξής: «Ο Συνήγορος του Πολίτη ορίζεται φορέας για την παρακολούθηση και προώθηση
της εφαρµογής, στον ιδιωτικό και δηµόσιο τοµέα, της αρχής των ίσων ευκαιριών και της
ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών όσον αφορά: α) την πρόσβαση στην απασχόληση,
συµπεριλαµβανοµένης της επαγγελµατικής εξέλιξης και στην επαγγελµατική κατάρτιση,
συµπεριλαµβανοµένης της εκπαίδευσης µε σκοπό την απασχόληση, β) τις συνθήκες και
τους όρους εργασίας, συµπεριλαµβανοµένης της αµοιβής και γ) τα επαγγελµατικά συστή-
µατα κοινωνικής ασφάλισης, κατ’ εφαρµογή του άρθρου 20 της Οδηγίας 2006/54/ΕΚ.»
3. Το πρώτο εδάφιο της παρ. 2 του άρθρου 1 του ν. 3094/2003 αντικαθίσταται ως εξής: «2.

114
Ο Συνήγορος του Πολίτη επικουρείται από έξι Βοηθούς Συνηγόρους. Ο Συνήγορος του
Πολίτη αναθέτει σε Βοηθούς Συνηγόρους την εκτέλεση των καθηκόντων του Συνηγόρου
για το Παιδί, καθώς και την παρακολούθηση και προώθηση της εφαρµογής της αρχής των
ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών, κατά την πρώτη παράγρα-
φο του άρθρου αυτού.»
4. Στην παρ. 1 του άρθρου 3 του ν. 3094/2003, προστίθεται προτελευταίο εδάφιο ως εξής:
«Φυσικά ή νοµικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου, συµπεριλαµβανοµένων των τραπεζών,
υπάγονται στην αρµοδιότητα του Συνηγόρου του Πολίτη για την εκπλήρωση της κατά την
παράγραφο 1 του άρθρου 1 αποστολής αυτού ως φορέα για την παρακολούθηση και προ-
ώθηση της εφαρµογής της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών
και γυναικών, βάσει της οδηγίας 2006/54/ΕΚ, όπως ενσωµατώθηκε στην ελληνική έννοµη
τάξη.»
5. Όπου στα άρθρα 1 έως και 4 του ν. 3094/2003 αναφέρονται οι όροι «δηµόσιες υπηρε-
σίες» ή «υπάλληλος», προστίθεται «και ιδιώτες/ιδιώτης, για την παρακολούθηση και προ-
ώθηση της εφαρµογής της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών
και γυναικών, βάσει της Οδηγίας 2006/54/ΕΚ, όπως ενσωµατώθηκε στην ελληνική έννοµη
τάξη».
6. Το τελευταίο εδάφιο της παρ. 2 του άρθρου 3 του ν. 3094/2003 αντικαθίσταται ως εξής:
«Δεν υπάγονται επίσης στην αρµοδιότητά του θέµατα που αφορούν την υπηρεσιακή κα-
τάσταση του προσωπικού των δηµοσίων υπηρεσιών, µε εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου ο
Συνήγορος του Πολίτη ενεργεί ως φορέας προώθησης της αρχής της ίσης µεταχείρισης,
ανεξαρτήτως φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, ηλι-
κίας, αναπηρίας ή γενετήσιου προσανατολισµού, καθώς και τις περιπτώσεις όπου ενεργεί
ως φορέας για την παρακολούθηση και προώθηση της εφαρµογής της αρχής των ίσων
ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών, βάσει της Οδηγίας 2006/54/
ΕΚ, όπως ενσωµατώθηκε στην ελληνική έννοµη τάξη.»
7. Στην παρ. 4 του άρθρου 3 του ν. 3094/2003 προστίθεται δεύτερο εδάφιο ως εξής: «Όταν
ο Συνήγορος του Πολίτη ενεργεί ως φορέας για την παρακολούθηση και προώθηση της
εφαρµογής της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών,
κατά την παράγραφο 1 του άρθρου 1 του νόµου αυτού, επιλαµβάνεται υποθέσεων που
εκκρεµούν ενώπιον δικαστηρίων, δικαστικών ή εισαγγελικών αρχών, έως τη διεξαγωγή της
πρώτης συζήτησης στο ακροατήριο ή την άσκηση ποινικής δίωξης ή έως ότου το αρµόδιο
δικαστήριο ή η αρµόδια δικαστική αρχή αποφανθεί επί αιτήσεως παροχής προσωρινής
δικαστικής προστασίας.»
8. Στο άρθρο 3 του ν. 3094/2003 προστίθεται παράγραφος 6 ως εξής: «6. Στο πλαίσιο της
κατά την παράγραφο 1 του άρθρου 1 αποστολής του ως φορέα για την παρακολούθηση
και προώθηση της εφαρµογής της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης
ανδρών και γυναικών και πέραν των λοιπών κατά τον παρόντα νόµο αρµοδιοτήτων του, ο
Συνήγορος του Πολίτη,
α) παρέχει συνδροµή προς τα θύµατα διακρίσεων λόγω φύλου, διαµεσολαβώντας µε κάθε
πρόσφορο τρόπο για την αποκατάσταση της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών. Εφό-
σον η διαµεσολάβηση αυτή δεν επιφέρει ικανοποιητικά αποτελέσµατα, ο Συνήγορος του
Πολίτη διαβιβάζει το πόρισµά του στον καθ’ ύλην αρµόδιο φορέα για την άσκηση της πει-
θαρχικής ή και κυρωτικής αρµοδιότητας, ο οποίος οφείλει να ενηµερώσει περί αυτού τον
Συνήγορο του Πολίτη.
β) διενεργεί έρευνα σύµφωνα µε το άρθρο 4,
γ) δηµοσιεύει ειδικές εκθέσεις για την εφαρµογή των ίσων ευκαιριών και της ίσης µετα-

115
χείρισης ανδρών και γυναικών στον τοµέα της απασχόλησης και της εργασίας, οι οποίες
περιλαµβάνουν και εισηγήσεις µέτρων για την εξάλειψη των διακρίσεων λόγω φύλου. Οι
εκθέσεις αυτές κοινοποιούνται, πέραν των οριζοµένων στο τελευταίο εδάφιο της παρα-
γράφου 5 του άρθρου 3 του παρόντος νόµου, στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής
Ασφάλισης και στη Γενική Γραµµατεία Ισότητας των Φύλων του Υπουργείου Εσωτερικών,
Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης,
δ) διατυπώνει γνώµη, αυτεπαγγέλτως ή κατόπιν ερωτήµατος άλλης δηµόσιας αρχής, ως
προς την ερµηνεία διατάξεων του παρόντος νόµου,
ε) ανταλλάσσει πληροφορίες µε οµόλογους φορείς των κρατών − µελών της Ευρωπαϊκής
Ένωσης και µε αρµόδιους ευρωπαϊκούς οργανισµούς, όπως το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για
την Ισότητα των Φύλων που έχει συσταθεί µε τον Κανονισµό (ΕΚ) 1922/2006 του Ευρωπαϊ-
κού Κοινοβουλίου και του Συµβουλίου της 20ής Δεκεµβρίου 2006 (ΕΕ L 403) και
στ) συνεργάζεται µε τη Γενική Γραµµατεία Ισότητας των Φύλων του Υπουργείου Εσωτερι-
κών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης, το Υπουργείο Εργασίας και Κοι-
νωνικής Ασφάλισης, τους κοινωνικούς εταίρους, τις επιχειρήσεις και τις µη κυβερνητικές
οργανώσεις προς ενηµέρωση και διάδοση των καλών πρακτικών ίσης µεταχείρισης και
ίσων ευκαιριών για άνδρες
και γυναίκες στην απασχόληση, την εργασία και την εν γένει επαγγελµατική δραστηριότητα
και για τη διοργάνωση σχετικών επιµορφωτικών εκδηλώσεων.»
9. Τα εδάφια 6 έως 9 της παρ. 5 του άρθρου 4 του ν. 3094/2003 αντικαθίστανται ως εξής:
«Για την προάσπιση των δικαιωµάτων του παιδιού και για την παρακολούθηση της εφαρ-
µογής της αρχής της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών, κατά την παράγραφο 1 του
άρθρου 1 του παρόντος, ο Συνήγορος του Πολίτη µπορεί να ζητεί, µε ειδικά αιτιολογηµένο
έγγραφό του, από ιδιώτη που κατονοµάζεται στην αναφορά, έγγραφα ή άλλα στοιχεία για
την υπόθεση. Τα στοιχεία αυτά παρέχονται εφόσον δεν παραβιάζεται η νοµοθεσία περί
προστασίας δεδοµένων προσωπικού χαρακτήρα. Στο πλαίσιο έρευνας για την προάσπιση
των δικαιωµάτων του παιδιού, δεν µπορεί να αντιταχθεί στον Συνήγορο ο χαρακτηρισµός
των αιτούµενων στοιχείων ως απορρήτων. Ο Συνήγορος του Πολίτη υποχρεούται να δια-
σφαλίζει το προσωπικό και επαγγελµατικό απόρρητο των ιδιωτών και να µη δηµοσιοποιεί
στοιχεία που µπορεί να καταστήσουν δυνατό τον προσδιορισµό τους. Αν ο ιδιώτης αρνείται
να παράσχει τα παραπάνω στοιχεία, ο Συνήγορος του Πολίτη µπορεί να ζητήσει τη συν-
δροµή δηµόσιας υπηρεσίας ή επαγγελµατικού συλλόγου κατά περίπτωση, καθώς και της
εισαγγελικής αρχής.»
10. Καταγγελίες ή πληροφορίες που περιέρχονται σε δηµόσια αρχή σχετικά µε την εφαρ-
µογή του παρόντος νόµου διαβιβάζονται από αυτήν στο Συνήγορο του Πολίτη. Όσον αφο-
ρά το πεδίο αρµοδιότητας του Σώµατος Επιθεώρησης Εργασίας (Σ.ΕΠ.Ε.), οι κατά τόπο
Επιθεωρήσεις Εργασίας επιλαµβάνονται των παραπάνω καταγγελιών και ενηµερώνουν
άµεσα το Συνήγορο του Πολίτη, έχουν δε την υποχρέωση να του υποβάλουν τα αποτε-
λέσµατα των ενεργειών αρµοδιότητάς τους, επιφυλασσοµένης, σε κάθε περίπτωση, της
αρµοδιότητας του Συνηγόρου του Πολίτη προς ιδίαν έρευνα και διαµόρφωση του τελικού
πορίσµατος επί της καταγγελίας.
Άρθρο 26 – υποχρέωση πληροφόρησης και παροχής στοιχείων
(Άρθρα 26 και 30 της Οδηγίας)
1. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις οφείλουν να ενηµερώνουν τα µέλη τους για το περιεχό-
µενο του παρόντος νόµου και για τα µέτρα που λαµβάνονται για την εφαρµογή του και για
την εξασφάλιση της αρχής της ισότητας αµοιβής και ίσης µεταχείρισης των δύο φύλων.
2. Οι εργοδότες υποχρεούνται να διευκολύνουν τις συνδικαλιστικές οργανώσεις στην ενη-

116
µέρωση αυτή, που γίνεται είτε εγγράφως, σε πίνακες ανακοινώσεων που βρίσκονται στην
επιχείρηση, είτε προφορικά είτε µε διανοµή εντύπων στους χώρους εργασίας, εκτός του
χρόνου απασχόλησης, ή µε άλλο πρόσφορο τρόπο.
3. Οι εργοδότες, καθώς και οι υπεύθυνοι για θέµατα επαγγελµατικής κατάρτισης, οφείλουν
να προάγουν την ισότητα µεταξύ ανδρών και γυναικών στο χώρο εργασίας µε τρόπο προ-
γραµµατισµένο και συστηµατικό. Για το σκοπό αυτόν λαµβάνουν µέτρα για την πρόληψη
και την αντιµετώπιση κάθε µορφής διάκρισης λόγω φύλου, σύµφωνα µε τις διατάξεις του
παρόντος και ιδίως για την πρόληψη της παρενόχλησης και της σεξουαλικής παρενόχλη-
σης, αλλά και ως προς την πρόσβαση στην απασχόληση, στην επαγγελµατική κατάρτιση
και στην επαγγελµατική, µισθολογική και βαθµολογική εξέλιξη. Οι εργοδότες οφείλουν να
παρέχουν, σε τακτά χρονικά διαστήµατα, τις κατάλληλες πληροφορίες στους εργαζόµε-
νους και στους εκπροσώπους τους, καθώς και στους αρµόδιους φορείς των άρθρων 25
και 28 του παρόντος νόµου, όταν οι πληροφορίες αυτές τους ζητούνται. Οι πληροφορίες
αυτές µπορεί να περιλαµβάνουν στοιχεία για την αναλογία ανδρών και γυναικών στα διά-
φορα επίπεδα οργάνωσης του φορέα απασχόλησης, καθώς και για τα µέτρα που ενδε-
χοµένως προτίθενται να λάβουν για τη βελτίωση της κατάστασης, σε συνεργασία µε τους
εκπροσώπους των εργαζοµένων.
4. Οι υπηρεσίες του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης υποχρεούνται να
παρέχουν στις συνδικαλιστικές οργανώσεις και στους εργαζοµένους, ατοµικά, κάθε πλη-
ροφορία και στοιχείο που αναφέρεται στα θέµατα που ρυθµίζονται µε τον παρόντα νόµο.
Άρθρο 27 – Τµήµα Ισότητας των Φύλων του Ανωτάτου Συµβουλίου Εργασίας
1. Στο Ανώτατο Συµβούλιο Εργασίας της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Εργασίας
και Κοινωνικής Ασφάλισης λειτουργεί από 2.2.1984 Ειδικό Τµήµα «Ισότητας των Φύλων». Η
λειτουργία του Τµήµατος «Ισότητας των Φύλων» στο Ανώτατο Συµβούλιο Εργασίας της Κε-
ντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Εργασίας, η απαρτία και η θητεία των µελών διέπονται
από τις διατάξεις του άρθρου 25 του π.δ. 368/1989 (ΦΕΚ 163 Α) όπως ισχύουν.
Τα µέλη του Τµήµατος, τακτικά και αναπληρωµατικά, και ο γραµµατέας του ορίζονται µε
απόφαση του Υπουργού Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης.
2. Η παράγραφος 6 του άρθρου 25 του π.δ. 368/1989 αντικαθίσταται ως εξής: «6. Το Τµή-
µα Ισότητας των Φύλων συγκροτείται από:
α) τον Γενικό Γραµµατέα του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, ως Πρόε-
δρο, ο οποίος σε περίπτωση απουσίας ή κωλύµατος αναπληρώνεται από τον Γενικό Διευ-
θυντή Εργασίας,
β) έναν εκπρόσωπο της Γενικής Γραµµατείας Ισότητας των Φύλων του Υπουργείου Εσωτε-
ρικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης, µε τον αναπληρωτή του,
γ) έναν ανώτερο υπάλληλο της Διεύθυνσης Όρων Εργασίας του Υπουργείου Εργασίας και
Κοινωνικής Ασφάλισης, µε τον αναπληρωτή του,
δ) έναν εκπρόσωπο των εργαζοµένων µε τον αναπληρωτή του, όπως υποδεικνύεται από τους
φορείς τους και
ε) έναν εκπρόσωπο των εργοδοτών µε τον αναπληρωτή του, όπως υποδεικνύεται από
τους φορείς τους. Εισηγητής είναι ο κατά περίπτωση αρµόδιος υπάλληλος της Διεύθυνσης
Όρων Εργασίας, Τµήµα Ισότητας των Φύλων του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής
Ασφάλισης.»
3. Η παράγραφος 14 του άρθρου 25 του π.δ. 368/1989 αντικαθίσταται ως εξής: «14. Στην
αρµοδιότητα του Τµήµατος Ισότητας των Φύλων ανήκει η γνωµοδότηση για σχέδια νόµων,
διοικητικών πράξεων και γενικά για θέµατα που αναφέρονται στην εφαρµογή της αρχής
των ίσων ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών στις εργασιακές σχέ-

117
σεις, εφόσον παραπέµπονται σε αυτό από τις αρµόδιες υπηρεσίες.»
Άρθρο 28 – Θέματα υπηρεσιών ισότητας των Φύλων του υπουργείου Εργασίας και
κοινωνικής ασφάλισης και αρμοδιότητες αυτών
1. Τµήµα Ισότητας των Φύλων
α. Στη Διεύθυνση Όρων Εργασίας της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Εργασίας και
Κοινωνικής Ασφάλισης λειτουργεί από 2.2.1984 Τµήµα «Ισότητας των Φύλων».
β. Η περίπτωση δ΄ της παρ. 2 του άρθρου 4 του π.δ. 368/1989 αντικαθίσταται ως εξής:
«δ) Τµήµα Ισότητας των Φύλων, στο οποίο ανήκουν:
αα) Η νοµοθετική πρωτοβουλία και η επεξεργασία σχεδίων νόµων και κανονιστικών διοι-
κητικών πράξεων που αναφέρονται στην εφαρµογή της αρχής της ίσης µεταχείρισης και
στην ισότητα ευκαιριών ανδρών και γυναικών στις εργασιακές σχέσεις, στην προστασία
της µητρότητας και στη συµφιλίωση επαγγελµατικού, ιδιωτικού και οικογενειακού βίου, σε
συνεργασία µε τη Γενική Γραµµατεία Ισότητας των Φύλων του Υπουργείου Εσωτερικών,
Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής
Διακυβέρνησης.
ββ) Η παρακολούθηση του διεθνούς και κοινοτικού δικαίου σχετικά µε τα θέµατα της ανω-
τέρω παραγράφου, σε συνεργασία µε τους συναρµόδιους κάθε φορά φορείς.
Εκπρόσωπος του Τµήµατος Ισότητας των Φύλων µετέχει στις ελληνικές, ευρωπαϊκές και
διεθνείς επιτροπές και οµάδες εργασίας, σχετικά µε τα αντικείµενα αρµοδιότητάς του.
γγ) Η παρακολούθηση των συλλογικών συµβάσεων εργασίας, των διαιτητικών αποφάσεων,
των εσωτερικών κανονισµών προσωπικού και των εν γένει πρακτικών στο χώρο εργασίας
ως προς την τήρηση της αρχής της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών και την υιοθέτη-
ση θετικών δράσεων στο πλαίσιο αυτής. Για το σκοπό αυτόν συνεργάζεται µε κάθε αρµόδια
Υπηρεσία συµπεριλαµβανοµένων του Σ.ΕΠ.Ε. και του Οργανισµού Μεσολάβησης και Διαι-
τησίας (Ο.ΜΕ.Δ.), οι οποίες υποχρεούνται να αποστέλλουν σε αυτό όλα τα σχετικά στοιχεία,
λαµβάνει δε υπόψη σχετικές απόψεις, πληροφορίες ή στοιχεία των κοινωνικών εταίρων.
δδ) Η συλλογή στοιχείων και στατιστικών δεδοµένων για τη θέση των εργαζοµένων και των
δύο φύλων στην Ελλάδα και η παρακολούθηση της εφαρµογής ειδικών θετικών µέτρων
για την προώθηση της ισότητας ευκαιριών για τα δύο φύλα και την εξάλειψη των ανισοτή-
των στις εργασιακές σχέσεις.
εε) Η ενηµέρωση σχετικά µε τις «καλές πρακτικές» στα θέµατα που ρυθµίζει ο παρών
νόµος. Για το σκοπό αυτόν ζητούνται σχετικές πληροφορίες και στοιχεία από Δηµόσιες
Υπηρεσίες, Ανεξάρτητες Αρχές, Διαχειριστικές Αρχές κοινοτικών και άλλων πόρων ή από
άλλον αρµόδιο φορέα.
στστ) Η ενηµέρωση των εργοδοτών, των εργαζοµένων, των συνδικαλιστικών και των µη
κυβερνητικών οργανώσεων που ασχολούνται µε την προώθηση της ισότητας µεταξύ αν-
δρών και γυναικών, σχετικά µε τα µέτρα που λαµβάνονται για την ισότητα των φύλων στις
εργασιακές σχέσεις.»
2. Γραφεία Ισότητας των Φύλων
α. Σε όλες τις Επιθεωρήσεις Εργασίας (Διευθύνσεις, Τµήµατα και Γραφεία) λειτουργούν
από 2.2.1984 «Γραφεία Ισότητας των Φύλων».
β. Στο άρθρο 9 του π.δ. 136/1999 (ΦΕΚ 134 Α΄) προστίθεται παράγραφος 3 ως εξής:
«3. Γραφείο Ισότητας των Φύλων: (µη αυτοτελές)
α) Ενηµέρωση και συνεργασία µε τον Συνήγορο του Πολίτη, σύµφωνα µε τις διατάξεις των
παραγράφων 8 περ. α΄ και 11 του άρθρου 25.
β) Ενηµέρωση του Τµήµατος Ισότητας των Φύλων της Διεύθυνσης Όρων Εργασίας του
Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης για θέµατα του παρόντος νόµου.

118
γ) Συνεργασία µε το Τµήµα Ισότητας των Φύλων της Διεύθυνσης Όρων Εργασίας του
Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, τον Συνήγορο του Πολίτη και τη Γενι-
κή Γραµµατεία Ισότητας του Υπουργείου Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής
Διακυβέρνησης, για την ενηµέρωση και για την εφαρµογή από τους Κοινωνικούς Επιθεω-
ρητές Εργασίας των ρυθµίσεων του παρόντος. Για το σκοπό αυτόν τα σχετικά στατιστικά
στοιχεία τηρούνται ανά φύλο.
Ο Προϊστάµενος της Διεύθυνσης ορίζει τον υπεύθυνο του Γραφείου Ισότητας των Φύ-
λων.»
3. Μονάδα Ανάλυσης και Τεκµηρίωσης Το εδάφιο β΄ της παρ. 4 του άρθρου 2 του ν.
2874/
2000 (ΦΕΚ 286 Α΄) αντικαθίσταται ως ακολούθως: «Η Μονάδα Ανάλυσης και Τεκµηρίωσης
έχει ως έργο την παρακολούθηση των πολιτικών απασχόλησης, κοινωνικής ασφάλισης και
ισότητας των φύλων και την κατάρτιση µελετών και εκθέσεων για τα θέµατα αυτά και γε-
νικώς την επιστηµονική και γραµµατειακή υποστήριξη του Συµβουλίου Εµπειρογνωµόνων
για την προώθηση του έργου του.»
4. Με απόφαση του Υπουργού Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης µπορούν να ρυθµίζο-
νται ειδικότερα θέµατα οργάνωσης και λειτουργίας των υπηρεσιών του Υπουργείου που
αναφέρονται στο παρόν άρθρο.
Άρθρο 29 – κοινωνικός διάλογος
(Άρθρα 21, 22 και 29 της Οδηγίας)
1. Το Κράτος ενθαρρύνει το διάλογο µεταξύ των κοινωνικών εταίρων, καθώς και το διάλο-
γο µε τις µη κυβερνητικές οργανώσεις, οι οποίες προωθούν την ισότητα µεταξύ ανδρών
και γυναικών, µε στόχο την προαγωγή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης µετα-
χείρισης ανδρών και γυναικών στην απασχόληση και την εργασία ως και τη συµφιλίωση
επαγγελµατικού, οικογενειακού και ιδιωτικού βίου.
2. Η Οικονοµική και Κοινωνική Επιτροπή, στο πλαίσιο της αποστολής της για τη διεξαγωγή
κοινωνικού διαλόγου για τη γενική πολιτική της χώρας και ειδικότερα για θέµατα κοινωνι-
κής πολιτικής, ενθαρρύνει το διάλογο µε τις οργανώσεις − µέλη της, µε σκοπό την ενηµέ-
ρωση, ευαισθητοποίηση και ενεργό συµµετοχή τους στην προώθηση της αρχής των ίσων
ευκαιριών και της ίσης µεταχείρισης, σύµφωνα µε τους σκοπούς και κατά τις διατάξεις του
παρόντος νόµου.
3. Κατά τη σύνταξη και εφαρµογή κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων ή πράξεων, κα-
θώς και κάθε µορφής προγραµµάτων για την εργασία, την απασχόληση και την επαγγελ-
µατική κατάρτιση, πρέπει να λαµβάνεται ιδιαιτέρως υπόψη η αρχή των ίσων ευκαιριών και
της ίσης µεταχείρισης ανδρών και γυναικών.
μΕροΣ τριτο
καταργουμΕνΕΣ – τΕλικΕΣ ΔιαταΞΕιΣ
Άρθρο 30 – καταργούμενες διατάξεις
(Άρθρο 23 της Οδηγίας)
1. Από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόµου καταργείται κάθε γενική ή ειδική διάταξη
νόµων, διαταγµάτων, υπουργικών αποφάσεων, εσωτερικών κανονισµών επιχειρήσεων που
έχουν ισχύ νόµου ή κανονιστικής πράξης, καθώς και διατάξεις που ρυθµίζουν την άσκη-
ση
ελευθέριου επαγγέλµατος ή ανεξάρτητης δραστηριότητας, εφόσον αντίκεινται στις διατά-
ξεις του παρόντος νόµου.
2. Από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόµου καταργούνται, επίσης, όροι συλλογικών

119
συµβάσεων εργασίας ή άλλων συλλογικών συµφωνιών, διαιτητικών αποφάσεων του
ν.1876/1990 (ΦΕΚ 27 Α), εσωτερικών κανονισµών επιχειρήσεων ή εκµεταλλεύσεων συµβα-
τικής ισχύος, καθώς και ατοµικών συµβάσεων εργασίας, εφόσον αντίκεινται στις διατάξεις
του παρόντος.
3. Ο ν.3488/2006 (ΦΕΚ 191 A) καταργείται, εξαιρουµένων των διατάξεων της παραγράφου
7 του άρθρου 13 και των άρθρων 21 και 23.
4. Καταργούνται οι διατάξεις των παραγράφων 4 και 5 του άρθρου 4, του πρώτου εδαφίου
της παραγράφου 1 και της παραγράφου 2 του άρθρου 8 και του πρώτου εδαφίου της πα-
ραγράφου 1 του άρθρου 9 του ν. 1414/1984 (ΦΕΚ 10 Α).
5. Τα προεδρικά διατάγµατα 87/2002 (ΦΕΚ 66 Α) και 105/2003 (ΦΕΚ 96Α) καταργούνται.
(…)
(σ.σ. τα άρθρα 31-37 αναφέρονται σε άλλα ζητήµατα τα οποία µπορείτε να δείτε λαµβάνο-
ντας το πρωτότυπο έγγραφο).
(…)
Άρθρο 38 – Έναρξη ισχύος
Η ισχύς του παρόντος νόµου αρχίζει από τη δηµοσίευσή του στην Εφηµερίδα της Κυβερ-
νήσεως, εκτός αν ορίζεται διαφορετικά στις επί µέρους διατάξεις του.
Παραγγέλλοµε τη δηµοσίευση του παρόντος στην Εφηµερίδα της Κυβερνήσεως και την
εκτέλεσή του ως νόµου του Κράτους.
Αθήνα, 6 Δεκεµβρίου 2010
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
ΚΑΡΟΛΟΣ ΓΡ. ΠΑΠΟΥΛΙΑΣ
ΟΙ ΥΠΟΥΡΓΟΙ
(…)

ΣχΕΔιαΣμοΣ – παραγωγή
MULTIMEDIA A.E.
χρ. λαδά 3, αθήνα,
τηλ.: 210 33 33 600, fax: 210 33 33 601,
mmsales@dolnet.gr, http://www.mmedia.gr

ιαφυλικέ σχέσει
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΕΙΑΣ, ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΝ
ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΑΡΚΟΥΣ ΕΚΠΑΙΕΥΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΝ
Πληροφορίε: τηλ. 2131311520-23 και 2131311525-27, email: sxog@gsae.edu.gr  fax: 2131311524
ιαφυλικέ σχέσει
ΥΠΟΡΓΥ ΕΟΙΓΑΙ
ΥΠΟΡΓΥ ΕΟΙΓΑΙ